Author Archives: admin

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

7-sinflarda ochiq dars ishlanmasi

O’ltinko’  ltumanidagi 28-maktab-internatining  ona til iva adabiyot fani o’qituvchisi

Yunusova Ma’suda Sobitovnaning 7-“A” sinfda  “Kishilik  olmoshlari”

Mavzusi bo’yicha ochiq  dars

I SH L A N M A SI

Darsning  texnologik xaritasi

Mavzu Kishilik  olmoshlari
Maqsad va vazifalar Ta’limiymaqsad: o’quvchilargakishilikolmoshlarihaqidama’lumotberish;

Tarbiyaviymaqsad : o’quvchilargao’zarohurmat ,hamkorlikvavatanparvarlikyuyg’usinisingdirish

Rivojlantiruvchimaqsad : o’quvchilarningog’zakivayozmanutqini , mustaqilvamantiqiyfikrlashqobilyatinirivojlantirish

Vazifalar:o’uvchilardamavzuganisbatanqiziqishuyg’otish , ulardamavzuasosidabilimvako’niqmalarinishaklllantirishvakengaytirish

Mavzugaoidberilgansavollarnio’quvchilartomonidanguruhholatidao’zlashtiribolishlarihamdaberilgantopshiriqlarniqaydarajadao’zlashtirganliklarininazoratqilish, ularningbilimlarinibaholash ;

Olmoshvauningturlari ,kishilikolmoshlarivaularningnutqimizdaqo’llanishivaahamiyati.

 O’quv jarayonini amalga oshirish texnoligiyasi Metod: guruhlardaishlash.

Usul: induktivta’lim.

Shakl: og’zakivayozmabayon.

Vosita :darslik, konspekt , slaydlar, texnikvositalarvatarqatmalar.

Nazorat:savol-javob .

Baholash: 5 balliktizimasosida

Kutilgan natijalar O’uvchi :Mavzuniqisqavaqtichidabarchao’quvchilartomonidano’zlashtirilishigaerishadi. O’quvchifaolliginioshiradi .O’quvchilardafanganisbatanqiziqishuyg’otadi.Birdarsdabarchao’quvchilarbaholanadi .O’quvcholartomonidandarsnimustaqilo’rganishvaunixotiradasaqlash ,boshqalargayetkazish, savolberishvasavolgajavobberishnio’rgatadi , o’quvchilarningyozmavaog’zakinutqinirivojlantiradi.

O’quvchi: Olmoshlarvauningturlari , kishilikolmoshlariyuzasidanyangibilimlarni

egallaydi ,qisqavaqtichidako’pma’lumotgaegabo’ladi.

Kilgusi rejalar O’quvchi: Pedagogiktexnologiyalarnio’zlashtirishvadarsdataklietish ,takomillashtirish , o’zustidaishlash. Pedagogikmahoratinioshirish.

O’quvchi: Mustaqilishlashnio’ganadi. O’zikriniravonqilaoladi. O’rganilganmavzuaasosidaqo’shimchamateriallarizlaydi ,hamkorlikdaishlashko’nikmasishakllanadi.

Uyga vazifa Kishilikolmoshlariqatnashtirib , “Maktabimizdagullarbayrami“ mavzusidamatntuzish.

Mavzu :Kshilik olmoshlari

O’quvchilaro’lashtirishizarurbo’ganbilim, ko’nikmalarvamalakalar :

-kishilikolmoshlaribo’yichatushunchagaegabo’lish;

-olmoshlarningma’noturlarinifarqlayolish;

-olmoshlaryuzasidano’ztushunchalarinibilldiraolish;

Darsningborishi:

1.Tashkiliyqism: sinfningvao’quvchilarningdarsgatayyorligininavbatchio’quvchilaryordamidaaniqlash.

2.Uyvazifasiniso’rab, baholash:

Darsningbuqismidao’quvchilarkichikguruhlargaajratiladi. Guruhlaruchuno’yin-musobaqashartlarie’lonqilinadi:

1.Uygaberilgantopshiriqlarijrosininazoratqilish .

2.O’yintopishmoq:

U harfemas ,so’zekan ;

Ishlariqiziqekan ;

-day, -cha qo’shimchaolsa,

Birtovushortarekan.

 

Kasb-u koriharnarsaniko’rsatish.

Kishidiqqatinio’zigatortish.

Jo’nalish ,o’rin-paytvachiqish

Kelishikdabirnharfiniorttirish.

3.Tarqatmalarbilanishlash.

1-tarqatma

Olmosh deb nimagaaytiladi ?

2-tarqatma

Olmoshningnechaturibo’ladi ?

3-tarqatma

Ko’rsatisholmoshi deb nimagaaytiladi ?

4-taratma

Ko’rsatisholmoshigaqo’shimchaqo’sholsa ,qandayo’zgarishro’yberada.

 

3.Yangimavzuningbayoni :

Darsningrejasi:

1.Kishilikolmoshlari .

2.Kishilikolmoshlariningma’nosi .

3.Kishilikolmoshlariningimlosi .

Uchshaxsdanbirigaishoraqiluvchiolmoshlarkishilikolmoshlarihisoblanadi.

So’zlovchibirinchishaxs ,tinglovchiikkinchishaxsnutqdantashqaribarchashaxs , narsa , voqea-hodisalaro’zga , ya’niuchinchishaxsifatidaqaraladi .

Men , biz birinchishaxs , sen , sizikkinchishaxs , u, ularuchinchishaxshisoblanadi. Bulardanmen ,sen , u birlik , biz , siz(-lar) , ularko’plikma’nosinibildiradi .

Ba’zanbiz ,siz , ular , birlikma’nosida ham qo’llaniladi .

Biz birlikma’nosidaqo’llanganda ,kamtorlik , bajarganishidao’zinita’kidlamaslikma’nosinibildiradi . Masalan: Meninguyimo’rniga ,Bizninguyimiz . Men g’olibchiqdimo’rniga , Biz g’olibchiqdik .

Shuningdek ,siz , ularyakkashaxsgaishoraqilib , hurmatma’nosini ham bildiradi . Masalan: Sen kuldingo’rniga ,Sizkuldingiz . U kuldio’rniga ,ularkuldilar . Sizhurmatma’nosinibildirganda ,ko’pinchako’plikma’nosiniifodalashuchununga –larqo’shiladi . Masalan: Sizlargadoimobaxtyorbo’lsin .

4.Mustahkamlash .

Darsningbuqismidaguruhlaro’rtasidao’yin-musobaqadavometadi .

Shartlar: 1.Krossvordlar ustidaishlash .

2.”Bu so’nitaniysizmi?”

3.”1 savolga 1 javob”

4.Darslikdaberilgan 52-55-mashqlar shartigako’rabajariladi.

1-slayd

 

So’z  turkumlari
 
Ot
 

Fe’l

 

Sifat

 

Son

 

Olmosh

 

Ravish

 

2-slayd

 

Shaxs Son Birlik Ko’plik
1-shaxs Men Biz
2-shaxs Sen siz
3-shaxs u U(lar)

 

 

 

 

 

3-slayd

 

Men nechunsevamanO’zbekistonni

Tuprog’inko’zimgaaylabtotiyo .

NechunVatandeyayer-u osmonni

Muqaddasatayman ,ataymantanho !

 

 

O”quvchilarushbuto;rtlikdanolmoshlarnitopib , turinianiqlaydilar .

O’quvchilardanolganbilim ,ko’nikmavamalakalarininamoyishqilishuchun “KLASTRER” usulidanfoydalanadilar .

4-slayd

                                                                        SO’Z TURKUMI
                                                                              OLMOSH
 

MUSTAQIL SO’Z TURKUM

 

 

7TA TURI BOR

 

Narsanito’g’ridan-to’g’riifodalayolmaydi

1.KO”RSATISH OLMOSHI
2.O’ZLIK OLMOSHI
 

So’zvaso’zbirikmasi , gapo’rnidaalmashinibqo’llanadi

3.KISHILIK OLMOSHI
4.SO”ROQ OLMOSHI
5.BELGILASH OLMOSHI
 

Ot , sifat , son, vaba’zan ravish o’rnidaqo’llanadi

6.BO”LISHSIZLIK OLMOSHI
7.GUMON OLMOSHI

Hikmatlarsabog’i

Fusratg’animatdir ,shohsatrlar-la,

Bezamoqchog’idirumrdaftarin.

O’quvchilargaG’afurG’ulomningyuqoridagimisralariasosidavaqtniqadrlashhaqidafikrlarbildiradilar.

5.uygavazifa: o’tilganmavzunio’rganibdarslikdagi 56-mashq shartigako’ra “Maktabimizdagullarbayrami” matntuzibkelishtopshirig’Iberiladi .

Guruhlarmusobaqasinatijasie’lonqilinadi ,o’quvchilarbaholanib , rag’batlanadi .

 

28-DIMIda har shanba insholar kuni deb e’lon qilingan.Quyida g’oliblar inshosi.

      Oltinko`l tumanidagi 28-maktab-internatning  6-“B” sinf o`quvchisi Rayyona Mahammatqodirovaning  “Men o`qigan kitob” mavzusida yozgan inshosi

Men o`qigan kitob

Reja:

  1. Kitob – buyuk
  2. Yurt kelajagida kitobning o`rni.
  3. “Sariq devni minib”asari haqida.
  4. Men kitobdan

Kitob bilm beradi,

Bilim baxt keltiradi.

                                    (Maqol)

Kitob buyuk kuchdir. U insonni tarbiyalabgina qolmay, uni o`zgartirish quvvatiga ham ega. Shuning uchun ham :“Temur tig`i yetmagan joyni, Qalam bilan oldi Alisher,” – deyiladi-ku!

Men  Alisher Navoiy asarlarini mutolaa qilishga oshiqman. Lekin u buyuk zotning asarlarimag`zinichaqishlikkahozirchatishimo`tmasligianiq.Ungaqadar men bolalar shoiri va yozuvchilari yaratgan asarlarni mutolaa qilmoqdaman. Masalan, Anvar Obidjon, Xudoyberdi To`xtaboyev, Umida Abdulazizova, Po`lat Mo`min, Zafar Diyor, Ilyos Muslim, Yayra Sa’dullayeva shular  jumlasidandir. Men ularning asarlarini zavq-shavq bilan o`qiymanki, shu asar ichiga kirib qolgandek his etaman o`zimni.

“Men o`zimdagi barcha yaxshi xislatlar uchun kitobdan minnatdorman,” – degan ekan buyuklar danbiri.

Haqiqatan ham, shunday. Kitobni ko`p o`qigan o’quvchi boshqalalardan ajralib turadi.  . Ko`p o`qigan inson mulohazali, fikrlash qobiliyatlar kuchli, tarbiyali bo`ladi.

Yurt kelajagini, ravnaqini oldindan ko`ra oladigan dono yurtboshimiz ham bu masalaga chuqur yondashdi. Qarang, ko`p kitob o`qish insonning o`zi uchun kerak, aslida. Lekin buning mukofotiga mashina berish darajasidagi siyosat qo`llanilsa! O`ylaymanki, bundan buyon itobxonlar soni keskin ortadi. Faqat telefonga, internetga yopishib olgan yoshlarning ko`p qismi kitob mutolaa qilishga o`tadi.

Men shu paytgacha bir nechta kitob o`qigan bo`lsam, ular ichida “Sariq devni minib” asari alohida o`rin tutadi.  Asarning ayni bizning yoshimizga mosligi, asar qahramoni Hoshimjonning biz bilan tengdosh ekanligi qiziq ishimni yanada orttirgan.

Sehrli qalpoqqa ega bo`lgan Hoshimjon Ro`ziyev timsolida yozuvchi bilimni egallamay turib, hechqanday kasblarga erishib bo`lmasligini, sabot bilano`qish, ustozlar o`gitlari gaquloq tutish, mehnatdan bo`yintovlamaslik bilangina yutuqlarga erishish, kasb egasi bo`lish mumkinligini isbotlab bergan.

Bu asar kitobning naqadar buyuk kuch ekanligiga misol bo`laoladi.

Men ham “O`zimdagi barcha yaxshixislatlar uchun kitobdan minnatdorman”, deyaolaman va kitob o`qishda davom etaveraman.

 

 Oltinko`ltumanidagi 28-maktabinternatning  6-“Bsinfo`quvchisiAkromjonAbduvohidovning  “Men o`qigankitobmavzusidayozganinshosi

Men o`qigankitob

Reja:

  1. Orifjonningqiziqarli, ammo og`irhayotyo`li.
  2. “Beshbolaliyigitcha” asariningasosi.

Kitob –aqlchirog’i

                                           (Maqol)

 

“Beshbolaliyigitcha” asarinio`qirekanman, yuragimbirormartasiqilganiyo`q. Nihoyatajoyib, dedimoxirgisahifaniyoparekanman, ko`nglimyorishib.  Achchiqqismathaqidahikoyaqilib, iliqharorathadyaetishharkimning ham qo`lidankelavermaydi.XudoyberdiTo`xtaboyevbuniuddalayoldi.

Iste’dodliyozuvchiXudoyberdiTo`xtaboyevning  “Beshbolaliyigitcha” asarining bosh  qahramoniOrifjonjuda ham sho`xvaxayolparastbo`ladi. Uningbuxislatlari “Sariqdevniminib” asaridagiHoshimjonnieslatadi.Ammo OrifjonHoshimjongao`xshabmazaqilibyashayolmaydi.Chunki u urushyillaridaukalaribilang`irtyetimqoladi.YetimqolganigaqaramayOrifjonachchiqsinovlarniboshidankechiradi.Aytishmumkinki, u zafarquchganOrifjondir!

Beshbolaliyigitcha” asariningasosidaOrifjonningukalarivado`stlarininghayotituradi. Orifjonbo`lsa, hamishato`g`riyo`ldanyuravermaydi. U ba’zanadolatniqarortoptirishuchunxatolarga ham yo`lqo`yadi. Orifjonvauningukalariningturmushianchaqiyinkechadi. Chunkiularningo`ynab-kulishdavriurushyillarigato`g`rikeladi. Onasidanayrilgach, Orifjonukalarigao`ziqarashgamajburbo`ladi. U doimoadolatbo`lishinixohlaydivaqidiradi.

XudoyberdiTo`xtaboyevning  “Beshbolaliyigitcha” asariboshqaasarlaridanfarqqilarekan. Bundanko`rinibturibdiki, adibiste’dodiningboyiganligiasardagivoqealardayaqqolaksetadi. Men buqissadanadolatnimaligini, yaxshilikqilishnio`rgandim.Bu asarmengajuda ham yoqdi.Asarnio`qigach, urushyillaridahayotningqanchalarog’irbo`lganligiinibiliboldim.

Asarnio’qibyakunlarekanman, undankattasaboqoldim.

 

 

 

Oltinko`l tumanidagi 28-maktab-internatning  9-“A” sinf o`quvchisi Elyorbek Ergashevning  “Men o`qigan kitob” mavzusida yozgan inshosi

Men o`qigan kitob

Reja:

1.Kitob-ma’naviy ozuqa

2.Menga yoqqan asar.

3.Asar qahramonlariga munosabatim.

4.Kitob hamisha hamrohimiz bo’lsin.

Kitobdin yaxshi do’st yo’q bu jahonda,

G’amxo’ring bo’lgay u g’amli zamonda.

(Alisher Navoiy)

Dunyo yaralibdiki,unda inson uchun benihoya boylik sifatida yaratilgan narsa-buyumlar ham mavjud.Ulardanbiri insonning ong-u shuurini faqat ma’naviy boylikka,ilm orqali saodatga ,madaniy hordiqqa,so’zlashish odobiga va bilimga to’ldiruvchi buyum oddiy va soddagina,oz haq talab qiluvchikichkina kitobdir. Aslida kitobga bundan ham ko’p ta’rif-u tavsif berish mumkin. Bu ta’riflar ularning bir qismi ,xolos .Insonlar kitobning nurini bitmas-tuganmas oftobga qiyoslashgan.Haqiqatan ham , quyosh nuri hech qachon so’nmaydi va o’zharorati orqali issiqlik baxsh etadi.Kitob esa quyoshning yerdagi timsoli hisoblanadi.U ham chegarasiz ilmga ega va u ham qalblarga ilm orqali iliqlik olib kiradi. Muzlagan qalblarni shu tariqa eritadi.Demak, kitobni ma’naviy ozuqa desak, yanglishmaymiz.

Inson kitob o’qimay ma’naviyatga yetisha olmaydi.Shuning uchun doimo kitob o’qib, badiiy asarlar mutolaa qilib borishimiz kerak. Insonga o’qigan asarlariorasida eng yoqadigani va uni o’ziga doimiy chorlaydigan , o’qigan sari yana qayta o’qigisini keltiruvchi asarlari bo’ladi. Mening shunday berilib o’qiydigan asarlarimdan biri bu Abdulla Qodiriyning ,,O’tkan kunlar’’ romanidir.

Men qachonki zeriksam , shu kitobni o’qishga kirishaman.Bu asarning boshida ,,Yozg’uchidan” deb ataluvchi muqaddima ostiga ,,1920-yil, Toshkent” deb tarix qo’yilgan. Lekin ayrim boblar 1923-1924-yillarda matbuotda bosilib turgan.So’zboshi esa1920-yilda yozilgan.Demak, romanni yozish fikri yozuvchida 1918-1919-yillarda tug’ilgan. Bupaytda yozuvchi yigirma to’rt ,yigirma besh yoshlarda bo’lgan. Jurnallarda bosilgan boblarga nom emas , raqam qo’yilgan.

“O’tkan kunlar”asarida juda ko’p qahramonlar qatnashgan.Bosh qahramonlar, shubhasiz,Otabek,Kumushbibi,Yusufbek hoji,Azizbek hoji,O’zbekoyim,Zaynab va shunga o’xshash qahramonlarni aytish mumkin.Asarda bosh qahramon bo’lmasa-da,ikkinchi bo’lim,yettinchi va sakkizinchi boblarda aytib o’tilgan ”kichkina”laqabi bilan tanilgan usta Alim to’quvchi deb tilga olingan qahramon hayoti menga juda ta’sir qildi.  Uning hayoti davomida ko’rgan qiyinchiliklari va qilgan yaxshiliklari necha yil kutib,sevgan qiziga erisholmay chekkan azoblari juda aniq va tushunarli qilib tasvirlangan.Alim usta do’kononiga kelgan o’n uch- o’n to’rt yoshlar atrofidagi qizga ko’ngli tushib qoladi.O’sha qizning ismi Saodat bo’lib, otasi o’lib ketgan ,onasi va ukasidan boshqa heck kimi bo’lmagan oddiy qiz edi. Qiz ko’ylakdan qarz bo’lib qoladi.Usta Alim qarz bahonasida uning uyiga boradi va onasi bilan gaplashib yaqin bo’lib oladi va yillar davomida kutib qizga uylanadi. Ammo qiz vafot etadi.Bu asar menda kata qiziqish uyg’otdi.

      Shuning uchun ham xalqi kitob safarda hamroh ,yolg’izlikda sherik,zerikkanda ovunchoq bilimsizlikda bilim manbayi bo’lib xizmat qiluvchi oz haqli, ko’p foydali narsadir,deb bejiz aytmagan. Kitobni ezgulik timsoli, aql charxi, bilim bulog’i,ilm tarqatuvchi deb ta’rif beradilar. Lekin kitobga berilgan bunday ta’riflar ularning bir qismi, xolos.Insonlar qadim zamonlardan kitoblarni asrab-avaylashgan.Biz ham kitobni doimo asrab- avaylaylik.

 

Oltinko`l tumanidagi 28-maktab-internatning  11-sinf o`quvchisi NizomiddinovaMuslimaxonning  “Men yoqtirgan  kitob” mavzusida yozgan inshosi

Men yoqtirgan kitob

Reja:

  1. Kitob – ma’naviyatxazinasi.
  2. “Ufq”romaniadabiyotimizdaulkanvoqeabo’lganuchqismliasar.
  3. AsardagiTursunboyobrazi .

Cho’lustiniastaqorong’ulikbosibkelayotganyoz

oqshomidaotao’zbolasinishonsiz, sharafsiz,

marosimsizqabrgaqo’ydi. Loy aralashtuproqtortdi.

(“Ufq” romanidan)

Kitob – bubebahoxazina. Yolg’izlikda — sirdosh, zulmatda – nur, qiyinchilikda – beminnatyordamchi. Kitobbarchainsonlarniyaxshilikka, ezgulikka ,yorug’likkayetaklaydi. Kitobxonningaqlivatafakkuriniboyitadi, ma’naviyozuqaberadi. Shuninguchun ham donoxalqimiz ”Kitob — aqlchirog’I”, “Kitob – bilimmanbayi”, “Qat – qatqatlama, aqlingbo’lsatashlama” , — deydi. Ulug’ allomaA.Jomiyesa : “Kitobdanyaxshido’styo’qdirjahonda, hamrohingbo’lgay u g’amlizamonda” , -deb bejizyozmagan. Bu o’rinda, ayniqsa, PrezidentimizSh.Mirziyoyevning “Kitobsiztaraqqiyotga, yuksakma’naviyatgaerishibbo’lmaydi” , — deganfikrlarivakitobmutolaaqilishnidavlatsiyosatidarajasigaolibchiqishitahsingasazovordir.

Dunyodako’plabbirbiridanqiziqarli, sermazmunkitoblarmavjud. Bu kitoblarorasidamengaengyoqqani Said Ahmadning “Ufq” romanidir.

O’zbekadabiyotiningzabardastvakillaridanbiri Said Ahmad(to’liq ism-sharifiSaidahmadHusanxo’jayev) 1920-yida  Toshkentning Samarqand darbozamahallasidadunyogakelgan. U o’rtamaktabnitugatgach, avval Toshkent Rassomlikbilimyurtida, so’ng Toshkent Pedagogikainstitutidao’qidivauni 1943-yilda tugatdi. Yoshligidanadabiyotgahavasmandbo’lganadibadabiyotdarslarida ,maktabdagito’garaklardafaolqatnashardi .

Said Ahmad-judasermahsulijodkor.Adibko’pyozsa-da ,xo’byozadi . Uning “Tortiq” nomlidastlabkihikoyalarto’plami 1940-yilda chop etilgan. Shundanso’ngadibning “Eryurak”, “Farg’onahikoyalari”, “Cho’lburguti’’, “Muhabbat” kabiellikkayaqinkatta-kichikkitoblarialohidato’plamvako’pjildliklarshaklidanashretilgan. Bu asarlarningbarchasizo’rqiziqishvahayajonbilano’qiladi.

Said Ahmad – o’tkirkulguustasi. Bu xususiyatuningbarchajanrlaridagiasarlarigako’chgandeyishmumkin .Jumladanadibning “Kelinlarqo’zg’aloni’’(1976) komediyasidovrug’Iolamgaketgansahnaasarihisoblanadi . Asaro’ziningsamimiytili ,sharqonalutfvakulgigaboyligi, tarbiyaviyruhibilanko’plabxorijiymamlakatlartomoshabinlarining ham ko’nglinirometdi . Adibssenariysiasosidayaratilganqatorkinofilmlarhaqida ham shugapniaytishmumkin .

“Ufq” romaninafaqat Said Ahmad ijodida ,balkiadabiyotimizdaulkanvoqeabo’lganuchqismliasarbo’lib , roman-trilogiyahisoblanadi . AsardaxalqimizningIkkinchijahonurushigacha ,urushdavri , urushdanso’nggiyillardagiqismatiqalamgaolingan . Romanningbirinchikitobi “Qirqbesh kun” ,ikkinchikitobi “Hijronkunlarida”, so’nggiuchinchikitobiesa, “Ufqbo’sag’asida” deb ataladi. Trilogiyadao’shayillarixalqboshigatushganmashaqqatlikunlar ,musibatlar ,  ularnikattabardoshbilanyengibo’tgankishilaradibtomonidanzo’rmehrvailhombilantasvirlangan .

Ushburomandaxalqimizhayotiningkichik ,biroqmazmunmohiyatijihatdanjudadolzarbdavriaksettirilgan . Chunkixalqimizurusharafasidagi , Ikkinchijahonurushivaundan keying yillardamislsizfidoyilik , qahramonliklarko’rsatdi. Uninguzunligi 270 km bo’lganKattaFarg’onakanaliningqo’lkuchibilan 45 kundaqazibbitkazilishimisliko’rilmaganjasorat , harqandayjahonrekordiniortidaqoldiraredi . Tarixiyma’lumotlargako’ra , kanalqazishda 160 mingkishiqatnashgan , kanaltrassasida 17,8 million metrkubtuproqchiqarilgan , shundanfaqatgina 1,7 mlnmetrkubtuproqmexanizmlaryordamidaqazilgan.

Bu ulkanishlarningortidaqo’liqadoqjonliodamlar ,ularningmurakkabliklarto’lasuronlitaqdiri , orzu-armonlariboredi . Said Ahmad xuddishufidoyiinsonlarhayotini ,kechinmalariniqalamgaolgan , ularhaqidabiremasuchtajozibali , lirikbo’yoqlarga boy , hayajonlikitobbitgan . Ularnijamlab “Ufq” deb nomlagan .Darhaqiqat, roman uchkattadavrnio’zichigaolganIuchununi roman-trilogiya deb ataladi .

Ushburomanning “Hijronkunlarida” deb ataluvchiikkinnchikitobinio’qishog’ir ,aniqrog’I , unio’qishemas ,his qilishog’ir.UrushqahramoniIkromjonUsmonovfrontdanbiroyog’idanajrab, qaytibkeladi , ortidanuniberibulgurilmaganordeni ham tantanalitopshiriladi. BundanruhlanganIkromjonvauningrafiqasiJannatxolabarchabilanbarobarmehnatqiladilar .Biroqularhayotidafalokatyuzberadi – ularningyeru-u ko’kkaishonmayo’stirganyolg’izo’g’illariTursunboyurushgaketayotibqochadi ,ularningyuziniyergaqaratadi . Engyomoni, Tursunboyqochibkelib ,ularo’zlashtirayotganto’qayzorichkarisigajoylashibolgan . Bu sirnionasiJannatxolaginabiladi . U ikkio’torasida .Birtomondan ,o’g’liningVatangaxiyonatiich – ichinio’rtasa , ikkinchitomondan, yolg’izfarzandigajoniachiydi. Qochoqo’g’liniboqish ,unikishilarko’zidanyashirishbilanovorabo’lib , tinkasiquriganmushtiparonavafotetadi. Ikromjono’g’liningisnodigachidayolmayyurganda, to’qaydaTursunboyniuchratadi. Ota va bola o’rtasidajiddiyto’qnashuvbo’libo’tadi. Ikromjono’g’lini el-yurt oldidauzrso’ratmoqchi ,diligainsofsolmoqchibo’ladi . Biroqnobakoro’g’ilko’nmaydi ,otaqo’lidanqochibketadi. Qochoqo’g’ilTursunboy “….otadiydoridan, onamehridan ,yor-birodarlaridavrasidanolisda, chaqirsaovozyetmaydiganjoydaquvg’inbo’lib, olamdano’tadi “.

AsardaTursunboyqilmishiqoralanadi, hattootasi ham xiyonatkoro’g’ilnimahvetishgatayyor. Avvaloota-onadan ham aybo’tgan :ularyolg’izo’g’illarinierkatantiq, qilibo’stirganlar. Bugunerkafarzandularni el orasidasharmisorqilyapti. Biroqbuayblovlarzamiridaurushniqoralash, buqirg’inbarotnio’ylabchiqarganlarnila’natlashyotibdi. Urushota-onalarnifarzanddog’idakuydirdi, bolalarniyetimqildi, mamlakatnixarobagaaylantirdi. Barchabaxtsizliklarnisababi — anashuurush.

Darhaqiqat, ushbuasar “….odamgaquvvatberadiganumid, uningboshini “toshdan” qiladiganishonchbarquribturganhaqiqiyhayotmanzarasidir”.Shuninguchun ham bukitob “Mendakattataassurotqoldirdi” , — deb ishonchbilanaytaolamanvakitobo’qishdadavometaman……..

 

 

 

 

 

 

 

Зоология фанидан бир соатлик дарс ишланмаси

Андижон вилояти ХТБга қарашли Олтинкўл туманидаги 28-сон айрим фанлар чуқур ўрганиладиган Давлат ихтисослаштирилган смактаб-интернатининг Биологи фани ўқитувчиси Дилнозахон Қубонованинг Зоология фанидан бир соатлик

ДАРС

ИШЛАНМАСИ

 

 

 

Зоология фанидан бир соатлик дар ишланмаси

 

Мавзу: Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи. Кўл бақасининг ташқи тузулиши, келети ва мускуллари.

 

Таълимий мақсад: Ўқувчиларга кўл бақасининг ташқи тузулиши, скелети ва мускуллари хақида назарий маълумот бериш.

 

Тарбиявий мақсад:

 

Ўқувчиларнинг илмий дунёқарашини ошириш, экологик, гигеник ва ахлоқий тарбия бериш, табиатни асраш ва хайвонларни мухофаза қилиш зарурлигини сингдириш.
Тарбиявий мақсад: Ўқувчиларнинг илмий дунёқарашини ошириш, экологик, гигеник ва ахлоқий тарбия бериш, табиатни асраш ва хайвонларни мухофаза қилиш зарурлигини сингдириш.

 

Ривожлантирувчи мақсад:  

Ўқувчиларни кўлбақасининг ташқи                                    тузлиши, скелети ва мускулларининг тузулиши  хақидаги билим ва кўникмаларини                 ривожлантириш, дарсклик билан ишлаш, ўз

фикрларини асослаб беришга ундаш.

 

Компитенция: Ўқувчиларда инсонпарварлик, миллий қадриятларга эътиқодли бўлиш, ватанга, табиатга мухаббат хисларини шакиллантириш.

 

Дарс усули: Гурухлар билан ишлаш, “Ўйла, имизла, топ”, “Нима учун?”, “Коллаж”, “Учунчиси ортиқча”, “Рақамлнган харфлар”.

 

Дарс усули: Гурухлар билан ишлаш, “Ўйла, имизла, топ”, “Нима учун?”, “Коллаж”, “Учунчиси ортиқча”, “Рақамлнган харфлар”.

 

Дарс жихози: Дарслик, рангли расмлар, бақанинг скелети акс этган муляж, тарқатмалар, кўргазмалар, АКТ.

 

 

 

 

 

Дарснинг техник харитаси

 

1 Ташкилий қисм 5 дақиқа
2 Уй вазифасини сўраш 10 дақиқа
3 Янги мавзу баёни 13 дақиқа
4 Гурухлар билан ишлаш 10 дақиқа
5 Мустахкамлаш 5 дақиқа
6 Уйга вазифа бериш ва бахолаш 2 дақиқа

 

Дарснинг бориши:

Ташкилий қисм: Навбатчи хисоботи, давоматни аниқлаш фанга оид

ва сиёсий янгиликларни тинглаш.

Уйга вазифани сўраш: ўқувчилар икки гурухга ажралиб бир-бирларга савол берадилар. Жавоб берган ўқувчиларга аъло, яхши каби рағбат карточкалари берилади. Айрим ўқувчиларга саволлар акс этган карточкалар тарқатилади ёки берилади.

Масалан:  1.Суяк – тоғайли балиқлар қандай тузилган?

  1. Ўрта Осиё сув хавзаларида қайси суяк-тоғайли балиқлар

тарқалган?

  1. Лососсимонлар қандай тузилган?
  2. Балиқларни сунъий урчитиш ва иқлимлаштириш қандай амалга оширилади?

Янги мавзу баёни.Ўқитувчи сувдв ва қурқликда шовчилар синфи вакилларининг ташқи тузилиши, скелети, мускулллари ва яшаш шароити акс этган ўқув филмини ўқувчиларга хавола этади. Янги мавзу ўқитувчи томонидан ўқувчиларга кўл бақасининг ташқи тузилиши, скелете ва мускулларининг тузилиши акс этган рангли расмлар орқали тушунтириб берилади.

Сувда ва қуруқликда яшовчилар илк бор қуруқликда яшашга ўтган хайвонлар тузулиши сув ва қуруқлик мухитига мослашган, тўрт оёқда харакатланади, ўпка ва тери орқали нафас олади, юргаи уч камерали, тухумини сувга ташлайди, личинкаси сувда ривожланади, кўпчилик турлари учун қуруқлик асосий мухит хисобланади.

Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфининг тузулишини кўл бақаси мисолида ўраганамиз:

Бақанинг гавдаси япалоқ, катта ясси боши танасига чегарасиз қўшилиб кетганлигидан бўйни билинмайди, бўйни қисқа бўлсахам, бақа бошини хар томонган буради ва эга олади.

Бошининг икки ёнига бўртиб чиққан кўзларини юқоридан ва пастдан харакатчан қовоқлар химоя қилади. Қовоқлар кўзни намлаб уни қуриб қолишидан сақлайди. Биржуфт бурун тешиги кўзларни олдида жойлашган, бурни хид билиш ва хаво ўтказиш вазифасини бажаради.

Бақа сув остига шўнғиганида махсус клапанлар унинг бурин тешигини беркитиб нафас йўлига сув ўтказмайди.

 

Дастлаб балиқлар синфи ва сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи орасидаги фарқлар ёзилади:

 

Балиқлар синфи Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи
Танаси суйри шакилда Танаси япалоқ шакилда
Териси тангачалар билан қопланган Терисидан махсус суюқлик ишлаб чиқаради
Боши танасига харакатсиз бириккан Боши танасига харакатчан бириккан
Тоқ ва жуфт сузгичлари мавжуд, оёқлар ривожланмаган Олдинги ва орқа оёқлари мавжуд, дум ва сузгиучлари ривожланмаган
Қовоқлари яхши ривожланмаган Юқлри ва пастки қовоқлари ривожланган
Жабралари орқали нафас олади Ўпкаси ва терси орқали нафас олади
Юраги битта қоринча, битта бўлмачадан иборат Юраги битта қоринча, иккита бўлмачадан иборат
Битта қон айланиш доирасидан иборат Иккита қон айланиш доирасидан иборат
Қовурға суяклари мавжуд Қовурға суяклари йўқ
Бош мия ва орқа миядан иборат, Иккита бўртмачадан иборат ярим шарлар хосил бўлади, эштиш
Эштиш органи ички қулоқдан иборат Эштиш органи ички ва ўрта бўлимдан иборат

 

 

 

 

KO’L BAQASINING SKLETI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ГУРУҲЛАРДА ИШЛАШ.

 

Хар бир гуруҳдан биттадан ўқувчига дарсликдан фойдаланиб сувда ва қуруқликда яшвочилар синфи вакилларнинг шакли пластилин ёки рангли қоғоздан фойдаланиб ясаш топширилади хамда дарс якунгида тақдим этадилар. 

  1. “Ўйла изла топ”.

Ўқувчиларга хайвонларга таърифлар ёзилган каточкалар берилади. Биринчи таърифда топса, 5 балл, 2-таърифда топса, 4 балл, 3-таърифда топса, 3 балл берилади.

1-гуруҳга

1-таъриф. Анча йирик, ранги оч яшил ёки кулранг.

2-таъриф. Терисида сассиқ оқиш захарли суюқлик ишлаб чиқаради.

3-таъриф. Фақат кўпайиш даврида сувга тушади.

2-гуруҳга

1-таъриф.Кунуз кунлари қирғоқ яқинида ов қилади.

2-таъриф.Хаётини кўп қисмини қуруқликда ўтказсада, сувдан хеч қачон нари

кетмайди.

3-таъриф. Қурбақага нисбатан кичикроқ, орқа оёқлари яхши ривожланган.

  1. Рақамаларни харфлар билан алмаштириб, тўғри жавобни топинг.
  2. Хозирги сувда ва қуруқликда яшовчиларининг энг йириги қайси?

А) 18, 1,11,1,12,1,13,3,17,1. (саламандра)

Б) 19,17,8,19,14,13. (тритон)

С) 16,20,17,2,1,16,1. (Қурбақа)

2.Сувда хам қуруқликда яшовчилар нима орқали нафас олади?

А) 19,17,1,22,4,23,1. (трахея)

Б) 9,1,2,17,1. (жабра)

С) 25,15,10,1.   19,4,17,8. (ўпка, тери)

  1. Бақаларда қайси суяк ривожланмаган?

А) 14,23,14,16. (оёқ)

Б) 15,1,13,9,1. (панжа)

С) 16,14,21,20,17,26,1. (қовурға)

  1. Бақаларнинг қайси оёқлари нисбатан узун ва бақувват бўлади?

А) 14,11,3,8,13,6,8. (олдинги)

Б) 14,17,16,1. (орқа)

С) 3,20,12, (дум)

КРОССВОРД

T      
      R    
        I      
  T          
  O      
    N  
  1. Бақа ўпка ва …….. орқали нафас олади.
  2. Бақанинг айриш системаси нимадан иборат?

3.Тритон қайси туркумга мансуб?

  1. Бақанинг личинкаси нима деб аталади.
  2. Бақанинг турли таъсирлардан химоя қилиб, намлаб турадиган қисми.
  3. СО2га тўйинган қон томири нима деб аталади?
  4. “Учинчиси ортиқча” сўз машқи.

1-гуруҳга.

А) ошқозон, ўпка, ичак.

Б) артерия, буйрак, вена.

С) кўз, қулоқ, қизилўнгач.

Д) мияча, узнчоқ мия, капиллар.

2-гуруҳга.

А) тери, ўпка, артерия.

Б) қўл, оёқ, юрак.

С) ошқозон, қизилўнгач, тери.

Д) вена, оралиқ мия, ўрта мия.

МУСТАХКАМЛАШ.

“Нима учун?”

  1. Нима учун бақалар совуққонли хайвонлар дейилади?
  2. Нима учун итбалиқнинг тузилиши болиқларникига ўхшайди?
  3. Нима учун қурбақа яхши сакрай олмайди?

4.Саламандра нима учун ўрмалаб харакатланади?

Дарсда фаол иштирок этган ўқувчилар баҳоланади.

УЙГА ВАЗИФА

Мавзуни ўқиб, дарсликда берилган саволларга жавоб топиб, мавзу бўйича 10 тест тузиш, кўл бақасининг ташқи тузилиши ва скелети акс этган расмини чизиш, фанга оид янгиликлар топиб келиш.

 

 

 

 

 

Informatika fanidan 7-sinflar uchun dars ishlanma

Sana:

Fan: Informatika

Sinf:7

Vaqt: 45 daqiqa

Yangi mavzu: Axborotlarni kodlash

Darsning maqsadi: Axborotni kodlash usulini o’rgatish.

Ta’limiy maqsad: Axborotni kodlash haqida tushincha haqida bilimga ega buladi.

Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarni yangi bilimlar egallashga, mustaqil fikrlab ish yuritish hamda bilim olishda tartib va intizomga rioya qilishga o’rgatish.

Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilarning erkin holda axborotlarni kodlab bilish qobiliyati

rivojlanadi.

Dars o’tish usili: Yangi bilimlarni o’zlashtirish.

Dars o’tish metodi:  Aralash.

Ko’rgazmali vositalar: darslik, internet tarmog’i,tarqatma materiallar,slaydlar,prezentatciya, kartochkalar, marker, A4 formatidagi qog’oz, electron darslik.

Baholash normativi: Rag’batlantirish uchun, komputer qurilmasi korsatilgan kartochkalar bilan baholayman. Dars oxirida kartochkalar orqali kompyuterni komplekt holiga keltirish kerak.

Darsning borishi:

  Dars bosqichlari Qo’llaniladigan usullar Ajratilgan

vaqt

1 Tashkiliy qism O’quvchilar bilan do’stlik munosabatini o’matish 3
2 O’tilgan mavzu va uy vazifalarining tahlili  “Klaster” metodidan foydalanib,  har bir o’quvchiga tarqatma materiallar beriladi. O’quvchilar o’tilgan mavzu buyicha bajariladigan vazifalarini yozish kerak. 7
3 Yangi mavzu bayoni: Mavzuga oid slaydlar orqali tushuntirish. 15
4 Mavzuni

mustahkamlash

Guruhlar bilan savol-javob va amaliy ish, ’’Adashgan hariflar ’’mashqni bajaramiz 14
5 O’quvchilarning bilimini baholash Darsga faol qatnashgan o’quvchilar va guruhni baholash. 3
6 Uyga vazifa berish Darslikdagi savollar va topsgiriqlarni bajarib mavzu bo’yicha test ishini tuzib kelish.

 

2
7 Dars yakuni. Dars  natijaligi Demak, axborotlarni kodlash tu’rlari bo yicha yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi.O’quvchilar o’zlari kodlash usullarini yaratish mu’mkin.

 

1

 

Tashkiliy qism: O’quvchilar bilan  bilan salomlashish, sinf tozaligiga e’tibor berish, davomadni aniqlash. O’tilgan mavzuni takrorlash: Axborotlar ustida amallar.

O’tilgan mavzuni takrorlash: “Klaster” metodidan foydalanib,  har bir o’quvchiga tarqatma materiallar beriladi. O’quvchilar o’tilgan mavzu buyicha bajariladigan vazifalarini yozish kerak.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yangi mavzu: Axborotlarni kodlash.

Axborotlarni kodlash tushunchasi bilan tanishamiz. Atoqli yozuvchi Artur Konan Doylning Sherlok Xolms va doktor Vatsonning kechinmalari haqida yozgan asarida Sherlok Xolms hujjatli axborotni qayta ishlash bilan shug’ullanganligi korsatiladi. Ular hoxlagan

kodlangan axborotni qayta kodlash uchun,  ko’p uchraydigan belgilarni ajratib olib ularni o’zi

tomomdan yaratilgan ko’p uchraydigan harfli jadvali bilan solishtiradi. Bunda maxsus jadval tuzib oladi. Shu sababli kodlangan matn qanchalik uzun bolsa, uning kodini yechish osonlashadi. Biroq turmishda axborotlarni turli yo’llar bilan yashirish masalasi asosiy masala korinishida qaraladi. Bunga turmushimizdan ko’plab misollar keltiramiz.

Axborotlar ustida amallar bajarish qulay bo’lishi uchun aniq bir qoydalar asosida boshqa ko’rinishga o’tkaztsh jarayoni axborotni kodlash deyiladi. Axborotni kodlash bizga faqat amallarni bajarish qulay bo’lishi uchun emas, balki axborotni maxfty saqlash uchun ham qo’llaymiz. Kodlashning bu ko’rinishi shifrlash deyiladi. Axborotni kodlash hamda qayta kodlash bilan shug’ullanuvchi mutahassislarni kriptograflar deyiladi.

 

 

 

Kundalikli oraliq nazoratlarda, bilimlar bellashuvida, imtihonlarda o’zimiz ko’rganday ishlagan ishlarimizni shifrlash orqali tekshiriladi. Hayotda axborotni kodlashning bir nechta usullari mavjud.

Birinshi kodlashni qollagan inson qadimgi Gretsiya sarkardasi Lisandro  hisoblanadi. U axborotni maqfiy saqlash ,ya’ ni kodlash uchun ma’ lum bir qalinlikdagi ’’Ssital” tayoqshasini o’ylap topgan.U o’rin almashtirish usuli orqali sir saqlagan.

Qadimgi rim imperatori Yuliy Sezar ham axborotnig maxfiyligini saqlasah uchun matnni kodlash usulini o’ylab topgan . “Sezar shifri” da matndagi harf alifboda o’zidan keyin kelgan uchinchi harfga almashtiriladi. Bunda alifbo doiraviy yo’zilgan hisoblanadi. Bu kodlash usuli alifboni surish usuli deyladi. Misol uchun quyidagi alifbo orqali ’’Maktab” so’zini kodlaymiz.

 

“ALIFBONI SURISH USULI

 

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

 

 

Berilgani

 

 

Sezar shifri

 

Maktab

 

Phnwhs

 

 

Informatika

 

Lqirpdwlnd

 

 

Axborotlarni kodlash usullaridan biri Morze kodlash usuli ham mavjud. Semyuel Morze 1791 yil AQSh da tug’ilgan. U Amerika suratkashi va telegraf ixtirochisi.Tarixiy kompozitciya va portretlar muallifi. Semyuel Morze 1837-yilda elektromagnit telegraf qurilmasini ixtiro qilgan.

1838-yilda ushbu qurilma ushun telegraf kodini ishlab chiqqan.Amalda Qollanishga yaroqli qurilmani 1844 yili yaratdi. Semyuel Morze qurilmasini birinchi bor Vashington- Baltimor telegraf tarmogida ishlatdi.

Unda turli harf va raqamlar nuqta va terelarning mahsus ketma-ketligi ko’rinishida ifodalangan, ya’ni, axborot uchta belgi yordamida qodlanadi: ”uzun signal” (tire yordamida lfodaladi, ’’qisqa signal” (nuqta yordamida ifodaladi), ”signalsiz”(bo’shliq, pauza bilan ifodaladi). Maskur kodlash usuli hozirgi kunda ham qollanib kelinmoqda. Umuman, kodlash usulida ishtirok etgan belgilar soni(hajmi) bir xil bo’lsa tekis kodlash usuli, belgilar soni(hajmi)bir xil bolmasa notekis kodlash usuli deb ataladi.

 

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur usul yordamida ’’kerak” so’zini yozsak, u quyidagi ko’rinishga ega boladi.

_._.._…_.._._

Axborotni kodlashning yana bir eng sodda usuli -bizga ma’lum bo’lgan alifbodagi harflarni ularning tartibini ko’rsatuvchi sonlar bilan almashtirish usulidan iborat:

01 Aa   15 Pp
02 Bb   16 Qq
03 Dd   17 Rr
04 Ее   18 Ss
05 Ff   19 Tt
06 Gg   20 Uu
07 Hh   21 Vv
08 Ii   22 Xx
09 Jj   23 Yy
10 Kk   24 Zz
11 LI   25 Chch
12 Mm   26 OV
13 Nn   27 SHsh
14 Oo   28 G’g’

 

Bu usuldan foydalansak, masalan ’’Bugun havo sovuq” degan axborot quyidagi ko’rinishni oladi:

02 20 06 20 13 07 01 21 14 18 14 21 20 16

Alifbodagi hariflar ketma-ketligini tartiblashning anchagina usuli mavjud.

Bu  “Aralashtirilgan alifbo” usuli

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur axborotni yuqorida keltirilgan jadvaldagi ma’lumotlami bilmasdan qayta kodlash juda murakkab.

Mavzuni mustahkamlash.

l.Mashqlar bajaramiz. Alifbodagi harflarni ularning tartib raqami bilan almashtirish usulidan foydalanib quyidagi jumlalarni kodlang.

  1. Nimani eksang shuni o’rasan.

142901131429  051119011407  34211429  281801190114

  1. Buyuk maqsad yo’lida og’ishmaylik.

2.Aralashtirilgan alifbodan foydalanib quyidagi jumlalarni kodlang.

  1. Kitob bizning do’stimiz.

2411101703  03112027112714  0417281011071120

  1. Ilm sirlariga hazina kitob.
  2. O’quvchilarga o’tilgan mavzu bo’yicha savollar berish.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.’’Adashgan hariflar ’’mashqni bajaramiz .Bu mashqda o’tilgan mavzudagi yangi so’zlarni topish kerak.

 

Javoblarini tekshiramiz

Yakunlov uchun savollar:

1.Bu’gingi darsda nimalarni bilib oldingiz?

  1. Kodlash nima uchun kerak?

3.Qadimda        kodlashni nima maqsadda qollangan?

4.Kodlashni turmishda qayerlarda qollanamiz?

  1. Mashqlarni bajarish davomida bir-biringizni  hurmat qilish  sezildimi?

 

     O’quvchilarni baholash.

Darsga faol qatnashgan  o’quvchilarni  rag’batlantirish  kartochkalari bilan baholayman

     Uyga vazifa .O’tilgan mavzuni oqish, 3-5 mashqlarni bajarish

Informatika fanidan 9-sinf uchun Algoritm haqida tushuncha mavzusida dars ishlanma

Sinf: 9

Fan: Informatika

Mavzu: Algoritm haqida  tushuncha

Dars maqsadi: O’quvchilardga algoritm, algoritm ijrochisi,  ijrochining  ko’rsatmalar sistemasi,  algoritmga  asoschi bo’lgan buyuk  alloma haqida  ma’lumot berish.

  • Ta’limiy: masalalarni kompyuter yordamida hal etishdagi asosiy tushunchalardan biri bo’lgan algoritm, algoritm ijrochisi,  ijrochining  ko’rsatmalar sistemasi haqida bilimga ega bo’ladi.
  • Tarbiyaviy: O’quvchilarga hayotdagi har qanday vaziyatlarda  ham ma’lum bir tartib asosida,  fikrlab ish yuritish hamda bilim olishda tartib va intizomga  rioya qilishga  o’rgatish hamda o’z ajdodlari bilan faxrlanish tuyg’ulari rivojlanadi.
  • Rivojlantiruvchi: Oquvchilarda ijodiy fikrlash, boshqalar fikrlarinin tahlil qila olish va ularga munosabatini teran, aniq bayon qilash  qobiliyati rivojlanadi.

Dars turi:  Yangi bilimlar berish.

Darsda   foydalaniladigan metod va usullar: Savol-javob, Muloqot, Sehirli sandiqcha, Savol mendan –javob  sendan.

Asosiy  tushunchalar: Algoritm, Algoritm ijrochisi, ijrochining  ko’rsatmalar  sistemasi haqida  tushunchalari  bilan tanishadi.

Darsda kerakli jihozlar: Darslik, texnik vositalar, Al-Xorazmiyning rasmi, tarqatma materiallar,         A4 formatli qog’oz.

Darsning texnologik  xaritasi:

N Darsning borishi Umumiy tushunchalar Vaqt Foydalaniladigan

metod va usullar

 

 

 

1

 

 

 

Tashkiliy qism

1.Salomlashish

2.Davomatni aniqlab darsga tayyorgarligini tekshirish va guruhlarga bo’lish.

3. Ma’naviyat daqiqasi:

Bunda o’quvchilarga quyidagi  “Bilimi  kuchli mingni engadi, bilagi kuchli  birni engadi” maqoli  bilan savol-javob orqali bilim olishga  va kasb tanlashga yo’naltirish.

 

 

 

 

4 daqiqa

 

 

Kuzatish, savol-javob

 

 

Suxbat

2 O’tilgan mavzuni takrorlash va  mustaxkamlash O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun o’quvchilarga  tarqatma materiallar berib,  javoblarini taqdimot qilinadi va piramida hosil qiladi. “Klaster” metodi orqali o’tilgan mavzudagi asosiy tushunchalar so’raladi. 8 daqiqa “Piramida” yasash

“Klaster”

metodi

3 Yangi mavzu bayoni O’quvchilarga yangi mavzularni tushuntirishda bog’lanish  yoki  savol-javob orqali tushuntirish 12 daqiqa Prezentatsiya va rasmlar asosida
4 Yangi mavzuni mustaxkamlash 1.Tarqatma materiallar asosida har bir guruhga savollar beriladi. So’ng javobini guruh o’quvchilari taqdimot qiladi.

2. “Sehirli sandiqcha” ichidagi rasmlarni olib,  uchbu rasmlar bo’yicha algoritm tuziladi.

3. “Savol mendan-javob sendan” mashqini  bajaramiz. Bunda hamma  o’quvchilarga  tezkorlik bilan  savol beradi. Qaysi guruh  birinchi  javob  bersa baholanib boradi.

14 daqiqa Tarqatma materiallar, “Sehirli sandiqcha”, Amaliy, Savol mendan-javob sendan
5 O’quvchilarni baholash Darsda faol qatnashgan guruhlar baholanadi,   darsga yaxshi  qatnashgan o’quvchular, “Eng zukko”, “Eng chaqqon”, “Eng bilimdon” nominatsiyalarni aniqlanadi. 3 daqiqa Savol-javob

 

 

Suhbat

 

Bog’lanish

6 Uyga vazifa berish Kundalik hayotimizdan  misollar olib, ularning algoritmini  tuzish.  Darslikdagi  savollarga javob berish. 2 daqiqa Bog’lanish
7 Darsni yakunlash Yangi mavzu bo’yicha yakun yasab, natija bilan tanishish 2 qaqiqa Bog’lanish

 

Tashkiliy qism: O’quvchilar bilan  salomlashib,  davomatini aniqlash.

Ma’naviyat daqiqasi:  Ekran orqali o’quvchilarga “Bilimi  kuchli mingni engadi, bilagi kuchli birni engadi” maqoli ko’rsatiladi va savol-javob orqali mulohaza qilinadi.

O’tilgan mavzuni  takrorlash va mustaxkamlash. O’quvchilar guruhlarga bo’linib, o’tilgan  mavzu  bo’yicha  tarqatma  materiallar asosida  “Piramida”  hosil qilinadi. Berilgan tarqatma materallar bo’yicha guruhda  muzokara o’tkazib, fikrlashadi va taqdimot  ko’rsatiladi.

O’tilgan mavzudagi asosiy tushunchalarni bilish maqsadida qog’ozga klaster metodi chiziladi.

O’quvchilar asosiy tushunchalarni  yozib beradi va guruhlar  baholanib boriladi.

Yangi mavzu bayoni: Algoritm haqida tushuncha

Aziz o’quvchilar kundalik hayotimizda oldimizga har xil vaziyfalar, maqsadlar qoyamiz. Bularga erishish ushun bajarishi lozim bo’lgan amal yoki ishlarni hayotiy tajribasini yoki o’zlashtirilgan bilimga asosalanib ma’lum bir tartibda bajaramiz. Siz o’quvchilarda bir kasb tanlash maqsadida ham ma’lum bir tartibda o’qib bilim olib bosqichma-bosqich ilgarlab boratirmiz. Sizlarga darsni tushuntirish ushun quydagi choy damlash misollini keltirib o’tamiz.

Choynak qopqog’i  ochilsin
Choynak  qaynoq suv bilan chayilsin
Choynakka bir qoshiq miqdorda quruq choy  solinsin.
Choynakka  to’lguncha  qaynagan  suv solinsin
Choynak qopqog’i yopilsin
Choynak sochiq bilan yopilib besh daqiqa  dam  berilsin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.Misolda 2015+2012 amalini qanday  bajargan bo’lar edik. Bu misolni  o’quvchilardan so’rab matematika fani bilan  bog’lab birgalikda ishlaymiz.

1) Sonlar xonalari mos keladigan tartibda  tagma-tag yozib olinsin.

2) Sonlarning  birlik xonasidagi  raqamlarni qo’shib, natijani  birliklar tagiga yozilib, o’nlik raqamini dilda saqlaymiz.

3) Sonlarning  o’nlikdagi  raqamlarini  va  dildagi raqam qo’shilib natijaning birlik raqami o’nliklar tagiga yozilib, yuzlikka yuzlik, minglikka minglik  qo’shilib boradi.

2015

+2012

4027

Shunga oid oddiy misollarni  darsga  past qatnashib o’tirgan o’quvchilarga  berilsa darsga faol qatnashib yaxshi natija beradi.

Bu misollarda  keltirilgan  amallar ketma-ketligi boshqacha  aytganda  buyruqlar ketma- ketligi biror kishi tomonidan  bajarilgach, ko’zlangan maqsadga erishiladi.

Har soatda uchrab turadigan  turli qoidalar  ichida biror zarur  natijaga erishishga  olib keladigan  amallarni  ketma-ketlik  bajarishni talab  etadigan qoidalar informatikaning asosiy   tushunchalaridan biri  Algoritm  so’zi  bilan ifodalanadi.

Biror maqsadga  erishishga  yo’naltirilgan,

Ijrochi  bajarishi uchun mo’ljallangan

Buyruqlar  ketma-ketligi tushuniladi.

Algoritm  so’zi  IX asrda yashab o’tgan  (783-850)  o’z  ilmiy  ishlari  xazinasi bilan dunyoga  tanilgan buyuk matematik,  geograf, astronom allomamiz Abu Abdulla Muhammad ibn Muso al-Xorazmioy  nomidan kelib  chiqqan. Al-Xorazmiy  arifmetikaga bag’ishlangan  risolasi XII asrda Ispaniyada  lotin tiliga  tarjima  qilinib,   bu tarjimaning  XIV asrda ko’chirilgan yagona qo’lyozma nushasi  Kemmbrij  universitetining kutubxonasida saqlanmoqda. Hammamizning faxrimiz  bo’lmish  bu olamshumul  kashfiyotni barchamiz  besh  qo’lday  bilishimiz kerak. Chunki uni bilmay turib, avvalo o’zligimizni bilmaymiz, qolaversa, axborot texnologiyalari asrida  murakkab matematik  boshqaruvsiz  hech  qanday ishni amalga oshirib bo’lmaydi. Insoniyatga  taraqqiyotning ana shu  kalitini Abu Abdullox Muhammad ibn Muso deb nomlangan  va dunyoga  Al-Xorazmiy  bo’lib tanilgan  ulug yurtdoshimiz topib bergan.

Algoritm

 

 

 

 

 

Demak yuqorida keltirilgan misollar buyriq yoki ko’rsatmalar ketma-ketligi algoritm va bu algoritmlarni bajariyotgan inson-Ijrochi bolar ekan.

Algoritm ijrochisi
Algoritmda  ko’rsatilgan buyruq yoki  ko’rsatmalarni bajara oladigan  abstrakt yoki real (texnik yoki  biologik)  sistema

 

 

 

Ijroshi bajara olishi mumkin bo’lgan ko’rsatma yoki buyriqlar to’plami ijroshinining ko’rsatmalar sistemasi deyiladi. Shuni takidlash joizki informatikada algoritmning asosiy ijrochisi bo’lib kompyuter xizmat qiladi.

 

 

 

 

 

 

 “Sehirli sandiqcha” ichidagi rasmlarni olib,  uchbu rasmlar bo’yicha algoritm tuziladi.

 “Savol mendan –javob  sendan”  mashqini bajaramiz. Bunda hamma  o’quvchilarga  tezkorlik bilan savol beradi qaysi guruh birinchi javob  bersa baholanib boradi.

  1. Bizlar hozir nechanchi darsni o’tayapmiz? (to’rtinchi)
  2. Algoritm so’zi kimni nomidan kelib chiqqan? (Al-Xorazmiy)
  3. 100 tonnalik kema 10 gr o’yinchoqqa aylantirilsa qanday model bo’ladi? (Fizik)
  4. Buyruq yoki ko’rsatmalar ketma ketligi nima bo’ladi? (Algoritm)
  5. Algoritm ijrochisi faqat insonmi? Abstrakt yoki real (texnik yoki biologik)
  6. O’rtog’ingiz uyiga borish algoritmga kiradimi? (Ha)
  7. Bunda ijrochi kim? (Bu siz)

Yakunlov uchun savollar:  Tarqatma  materiallar asosida har bir  guruhga  savollar beriladi. So’ng javobini  guruh   o’quvchilari taqdimot qiladi.

  1. Bugungi darsda nimalarni bilib oldingiz?
  2. Algoritm nechanchi asrda qaysi buyuk allomamiz nomidan kelib chiqqan?
  3. Algoritm so’zining ma’nosi qanday ekan?
  4. Algoritm ijrochisi nima qiladi?
  5. Ijrochining ko’rsatmalar sistemasi deganimiz nima?
  6. Mashqlarni bajarish davomida bir-biringizni hurmat qilish sezildimi?

 

Oquvchilarni baholash:  Darsda faol qatnashgan guruhlar baholanadi,   darsga yaxshi  qatnashgan o’quvchular, “Eng zukko”, “Eng chaqqon”, “Eng bilimdon” nominatsiyalarni aniqlanadi.

 

Darsning borishi O’tilgan mavzuni  mustaxkamlash  

Yangi mavzu

Yangi mavzuni  mustaxkamlash  

 

Umumiy ball

Metod

va usullar

Savol-javob Klaster Savol-javob Sehirli sandiqcha Savol mendan- javob sendan
1  

Guruh

nomi

             
2              
3              
4              
1  

Guruh

nomi

             
2              
3              
4              

 

Uyga vazifa berish: Kundalik hayotimizdan  misollar olib, ularning algoritmini  tuzish.  Darslikdagi  savollarga javob berish.

Darsni yakunlash: Bu dars orqali  masalalarni  kompyuterdan  yechishning asosiy  bosqichlaridan biri bilan bog’liq bo’lgan  informatikaning  algotitm, algoritm  ijrochisi,  ijrochining ko’rsatmalar sistemasi kabi asosiy  tushunchalar bilan  tanishiladi.

Informatika fanidan 5-sinf uchun testlar

INFORMATIKA 5 – SINF

I-yarim yillik uchun

 

  1. Kompyutеrning asosiy kurilmalari nimalardan iborat?  A) Modеm, printеr, monitor, klaviatura. B) Sistеmali blok, monitor, klaviatura, sichqoncha.C) Sistеmali blok, printеr, klaviatura, sichqoncha. D) Sistеmali blok, monitor, sichqoncha, modеm

 

  1. Shift-klavishi nama uchun xizmat qiladi. A) Katta xarflarni kiritish uchun.B) Sonlar ishtirok etgan tugmalardagi boshqa bеlgilarni kiritish uchun.C) Sonlarni kattalashtirib yozish uchun. D) A va V javoblari to`g`ri
  2. klavishining vazifasi-A) Matn yoki bеrilganlarni o`ng tomonga qarab o`chirishB) Matn yoki bеrilganlarni chap tomonga qarab o`chirish C) Matn yoki bеrilganlarni kiritish. D) Matn yoki bеrilganlarni xotiradan o`chirish.
  3. Diskovod nima uchun xizmat qiladi.A) Xujjatlarni chop etish uchun. B) Diskеta bilan mshlash uchun.C) Ma’lumotlarni xotiraga kiritish uchun. D) B va C javoblar to`g`ri.

 

  1. Num Losk klavishi … ishlatiladi. Nuqtalar o`rniga to`g`ri javobni qo`ying.A) Katta xarflarni kiritish uchun. B) Kursorni yangi katorga kiritish uchun.C) Kichik xarflarni kiritish uchun. D) Qo`shimcha sonlarni klavishlarni ishlatish uchun.
  2. Windows oynalaridagi piktogrammalar nima vazifani bajaradi?   A) Oynani yopish, oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish uchun ishlatiladi. B) Oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish, oynani yopish uchun ishlatiladi. C) Oynani yopish, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish, oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun ishlatiladi. D) To`g`ri javob yo`q.
  3. Windows oynalaridagi piktogramma nima vazifani bajaradi?   A) Oynani yopadi.    B) Oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yadi   .   C) Oynani ekran bo`ylab kattalashtiradi.   D) Oynani o`lchamlarini o`zgartiradi.
  4. Basksrasе ( ) klavishining vazifasi –  A) Matn yoki bеrilganlarni o`ng tomonga qarab o`chirish.   B) Matn yoki bеrilganlarni chap tomonga qarab o`chirish.   C) Matn yoki bеrilganlarni kiritish uchun.   D) Matn yoki bеrilganlarni xotiradan o`chirish uchun.

Е) Xamma javoblar to`g`ri.

9. Diskеt nima uchun kеrak?   A) Ma’lumotlarni tashish uchun.   B) Ma’lumotlarni saqlash uchun   C) Ma’lumotlarni kiritish uchun   D) Hamma javoblar to`g`ri.

                       

  1. Sars Losk klavishi … (Nuqtalar o`rniga to`g`ri javobni qo`ying)   A) Katta xarflar kiritish uchun kе    B) Kursorni Yangi qatorga kiritish uchun.   C) Kichik xarflarda kiritish uchun kе   D) Qo`shimcha sonli klavishlarni ishlatish uchun kе

Е) Axborotni akslantiruvchi qurilma va dasiurlar majmuasi.

INFORMATIKA 5 – SINF

I-yarim yillik uchun

 

  1. Magnit disklariga axborot qaysi qurilma yordamida yoziladi?    A) Printе B) Klaviatura   .C) Diskyuritgich.    D) Nurli pе

 

  1. Printеrning vazifasi: A) Pеrfokartalarga axborot yozish.   B) Magnit disklarga axborot yozish.   S) Kompyutеr ekranidagi tasvirni qog`ozga ko`chirish.   D) Axborotlarni qog`ozga chop etish.
  2. Paintda piktogramma qanday vazifani bajaradi? A) Ko`pburchak chizadi. B) Chiziq chizadi. S) Egri chiziq chizadi. D) Matn yozish uchun xizmat qiladi.

Е) To`g`ri javob ko`rsatilmagan.

 

  1. Paintning asosiy vazifasi nima? A) Matnlar bilan ishlash.   B) Faqat aylana va to`rtburchaklar chizish    S) Xisob-kitob ishlarini olib borish.    D) Fayllarni saqlash.
  2. piktogramma qanday vazifani bajaradi? A) To`rtburchak chizadi. B) To`rtburchak shaklida bе   S) Erkin tarzda bе   D) Ko`pburchak chizadi.

Е) Masshtab.

 

  1. Bo`yash uchun ishlatiladigan piktogrammani ko`rsating. A) bеlgisi  B) bеlgisi   S) bеlgisi   D) bеlgisi

Е)  Xammasi

  1. Paint grafik muxarririda piktogramma qanday vazifani bajaradi?   A) Chiziq chizadi. B) Ko`pburchak chizadi.  S) Egri chiziq chizadi.   D) Ellips chizadi.

Е) To`g`ri javob ko`rsatilmagan.

  1. piktogramma qanday vazifani bajaradi?A) To`rtburchak chizadi. B) To`rtburchak shaklida bе   S) Erkin tarzda bе  D) Siniq chiziq chizadi.

Е) Masshtab tanlaydi.

  1. piktogrammasining vazifasi A) Bo`yash. B) Purkagich. S) Rang tanlash. D) To`g`ri javob yo`q.
  2. piktogrammasi …. A) Bo`yaydi. B) Rang tanlaydi. S) Masshtab tanlaydi. D) To`rtburchak chizadi.

Е) Oynani tozalaydi (o`chirg`ich).

« Older Entries