Author Archives: admin

Зоология фанидан бир соатлик дарс ишланмаси

Андижон вилояти ХТБга қарашли Олтинкўл туманидаги 28-сон айрим фанлар чуқур ўрганиладиган Давлат ихтисослаштирилган смактаб-интернатининг Биологи фани ўқитувчиси Дилнозахон Қубонованинг Зоология фанидан бир соатлик

ДАРС

ИШЛАНМАСИ

 

 

 

Зоология фанидан бир соатлик дар ишланмаси

 

Мавзу: Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи. Кўл бақасининг ташқи тузулиши, келети ва мускуллари.

 

Таълимий мақсад: Ўқувчиларга кўл бақасининг ташқи тузулиши, скелети ва мускуллари хақида назарий маълумот бериш.

 

Тарбиявий мақсад:

 

Ўқувчиларнинг илмий дунёқарашини ошириш, экологик, гигеник ва ахлоқий тарбия бериш, табиатни асраш ва хайвонларни мухофаза қилиш зарурлигини сингдириш.
Тарбиявий мақсад: Ўқувчиларнинг илмий дунёқарашини ошириш, экологик, гигеник ва ахлоқий тарбия бериш, табиатни асраш ва хайвонларни мухофаза қилиш зарурлигини сингдириш.

 

Ривожлантирувчи мақсад:  

Ўқувчиларни кўлбақасининг ташқи                                    тузлиши, скелети ва мускулларининг тузулиши  хақидаги билим ва кўникмаларини                 ривожлантириш, дарсклик билан ишлаш, ўз

фикрларини асослаб беришга ундаш.

 

Компитенция: Ўқувчиларда инсонпарварлик, миллий қадриятларга эътиқодли бўлиш, ватанга, табиатга мухаббат хисларини шакиллантириш.

 

Дарс усули: Гурухлар билан ишлаш, “Ўйла, имизла, топ”, “Нима учун?”, “Коллаж”, “Учунчиси ортиқча”, “Рақамлнган харфлар”.

 

Дарс усули: Гурухлар билан ишлаш, “Ўйла, имизла, топ”, “Нима учун?”, “Коллаж”, “Учунчиси ортиқча”, “Рақамлнган харфлар”.

 

Дарс жихози: Дарслик, рангли расмлар, бақанинг скелети акс этган муляж, тарқатмалар, кўргазмалар, АКТ.

 

 

 

 

 

Дарснинг техник харитаси

 

1 Ташкилий қисм 5 дақиқа
2 Уй вазифасини сўраш 10 дақиқа
3 Янги мавзу баёни 13 дақиқа
4 Гурухлар билан ишлаш 10 дақиқа
5 Мустахкамлаш 5 дақиқа
6 Уйга вазифа бериш ва бахолаш 2 дақиқа

 

Дарснинг бориши:

Ташкилий қисм: Навбатчи хисоботи, давоматни аниқлаш фанга оид

ва сиёсий янгиликларни тинглаш.

Уйга вазифани сўраш: ўқувчилар икки гурухга ажралиб бир-бирларга савол берадилар. Жавоб берган ўқувчиларга аъло, яхши каби рағбат карточкалари берилади. Айрим ўқувчиларга саволлар акс этган карточкалар тарқатилади ёки берилади.

Масалан:  1.Суяк – тоғайли балиқлар қандай тузилган?

  1. Ўрта Осиё сув хавзаларида қайси суяк-тоғайли балиқлар

тарқалган?

  1. Лососсимонлар қандай тузилган?
  2. Балиқларни сунъий урчитиш ва иқлимлаштириш қандай амалга оширилади?

Янги мавзу баёни.Ўқитувчи сувдв ва қурқликда шовчилар синфи вакилларининг ташқи тузилиши, скелети, мускулллари ва яшаш шароити акс этган ўқув филмини ўқувчиларга хавола этади. Янги мавзу ўқитувчи томонидан ўқувчиларга кўл бақасининг ташқи тузилиши, скелете ва мускулларининг тузилиши акс этган рангли расмлар орқали тушунтириб берилади.

Сувда ва қуруқликда яшовчилар илк бор қуруқликда яшашга ўтган хайвонлар тузулиши сув ва қуруқлик мухитига мослашган, тўрт оёқда харакатланади, ўпка ва тери орқали нафас олади, юргаи уч камерали, тухумини сувга ташлайди, личинкаси сувда ривожланади, кўпчилик турлари учун қуруқлик асосий мухит хисобланади.

Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфининг тузулишини кўл бақаси мисолида ўраганамиз:

Бақанинг гавдаси япалоқ, катта ясси боши танасига чегарасиз қўшилиб кетганлигидан бўйни билинмайди, бўйни қисқа бўлсахам, бақа бошини хар томонган буради ва эга олади.

Бошининг икки ёнига бўртиб чиққан кўзларини юқоридан ва пастдан харакатчан қовоқлар химоя қилади. Қовоқлар кўзни намлаб уни қуриб қолишидан сақлайди. Биржуфт бурун тешиги кўзларни олдида жойлашган, бурни хид билиш ва хаво ўтказиш вазифасини бажаради.

Бақа сув остига шўнғиганида махсус клапанлар унинг бурин тешигини беркитиб нафас йўлига сув ўтказмайди.

 

Дастлаб балиқлар синфи ва сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи орасидаги фарқлар ёзилади:

 

Балиқлар синфи Сувда ва қуруқликда яшовчилар синфи
Танаси суйри шакилда Танаси япалоқ шакилда
Териси тангачалар билан қопланган Терисидан махсус суюқлик ишлаб чиқаради
Боши танасига харакатсиз бириккан Боши танасига харакатчан бириккан
Тоқ ва жуфт сузгичлари мавжуд, оёқлар ривожланмаган Олдинги ва орқа оёқлари мавжуд, дум ва сузгиучлари ривожланмаган
Қовоқлари яхши ривожланмаган Юқлри ва пастки қовоқлари ривожланган
Жабралари орқали нафас олади Ўпкаси ва терси орқали нафас олади
Юраги битта қоринча, битта бўлмачадан иборат Юраги битта қоринча, иккита бўлмачадан иборат
Битта қон айланиш доирасидан иборат Иккита қон айланиш доирасидан иборат
Қовурға суяклари мавжуд Қовурға суяклари йўқ
Бош мия ва орқа миядан иборат, Иккита бўртмачадан иборат ярим шарлар хосил бўлади, эштиш
Эштиш органи ички қулоқдан иборат Эштиш органи ички ва ўрта бўлимдан иборат

 

 

 

 

KO’L BAQASINING SKLETI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ГУРУҲЛАРДА ИШЛАШ.

 

Хар бир гуруҳдан биттадан ўқувчига дарсликдан фойдаланиб сувда ва қуруқликда яшвочилар синфи вакилларнинг шакли пластилин ёки рангли қоғоздан фойдаланиб ясаш топширилади хамда дарс якунгида тақдим этадилар. 

  1. “Ўйла изла топ”.

Ўқувчиларга хайвонларга таърифлар ёзилган каточкалар берилади. Биринчи таърифда топса, 5 балл, 2-таърифда топса, 4 балл, 3-таърифда топса, 3 балл берилади.

1-гуруҳга

1-таъриф. Анча йирик, ранги оч яшил ёки кулранг.

2-таъриф. Терисида сассиқ оқиш захарли суюқлик ишлаб чиқаради.

3-таъриф. Фақат кўпайиш даврида сувга тушади.

2-гуруҳга

1-таъриф.Кунуз кунлари қирғоқ яқинида ов қилади.

2-таъриф.Хаётини кўп қисмини қуруқликда ўтказсада, сувдан хеч қачон нари

кетмайди.

3-таъриф. Қурбақага нисбатан кичикроқ, орқа оёқлари яхши ривожланган.

  1. Рақамаларни харфлар билан алмаштириб, тўғри жавобни топинг.
  2. Хозирги сувда ва қуруқликда яшовчиларининг энг йириги қайси?

А) 18, 1,11,1,12,1,13,3,17,1. (саламандра)

Б) 19,17,8,19,14,13. (тритон)

С) 16,20,17,2,1,16,1. (Қурбақа)

2.Сувда хам қуруқликда яшовчилар нима орқали нафас олади?

А) 19,17,1,22,4,23,1. (трахея)

Б) 9,1,2,17,1. (жабра)

С) 25,15,10,1.   19,4,17,8. (ўпка, тери)

  1. Бақаларда қайси суяк ривожланмаган?

А) 14,23,14,16. (оёқ)

Б) 15,1,13,9,1. (панжа)

С) 16,14,21,20,17,26,1. (қовурға)

  1. Бақаларнинг қайси оёқлари нисбатан узун ва бақувват бўлади?

А) 14,11,3,8,13,6,8. (олдинги)

Б) 14,17,16,1. (орқа)

С) 3,20,12, (дум)

КРОССВОРД

T      
      R    
        I      
  T          
  O      
    N  
  1. Бақа ўпка ва …….. орқали нафас олади.
  2. Бақанинг айриш системаси нимадан иборат?

3.Тритон қайси туркумга мансуб?

  1. Бақанинг личинкаси нима деб аталади.
  2. Бақанинг турли таъсирлардан химоя қилиб, намлаб турадиган қисми.
  3. СО2га тўйинган қон томири нима деб аталади?
  4. “Учинчиси ортиқча” сўз машқи.

1-гуруҳга.

А) ошқозон, ўпка, ичак.

Б) артерия, буйрак, вена.

С) кўз, қулоқ, қизилўнгач.

Д) мияча, узнчоқ мия, капиллар.

2-гуруҳга.

А) тери, ўпка, артерия.

Б) қўл, оёқ, юрак.

С) ошқозон, қизилўнгач, тери.

Д) вена, оралиқ мия, ўрта мия.

МУСТАХКАМЛАШ.

“Нима учун?”

  1. Нима учун бақалар совуққонли хайвонлар дейилади?
  2. Нима учун итбалиқнинг тузилиши болиқларникига ўхшайди?
  3. Нима учун қурбақа яхши сакрай олмайди?

4.Саламандра нима учун ўрмалаб харакатланади?

Дарсда фаол иштирок этган ўқувчилар баҳоланади.

УЙГА ВАЗИФА

Мавзуни ўқиб, дарсликда берилган саволларга жавоб топиб, мавзу бўйича 10 тест тузиш, кўл бақасининг ташқи тузилиши ва скелети акс этган расмини чизиш, фанга оид янгиликлар топиб келиш.

 

 

 

 

 

Informatika fanidan 7-sinflar uchun dars ishlanma

Sana:

Fan: Informatika

Sinf:7

Vaqt: 45 daqiqa

Yangi mavzu: Axborotlarni kodlash

Darsning maqsadi: Axborotni kodlash usulini o’rgatish.

Ta’limiy maqsad: Axborotni kodlash haqida tushincha haqida bilimga ega buladi.

Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarni yangi bilimlar egallashga, mustaqil fikrlab ish yuritish hamda bilim olishda tartib va intizomga rioya qilishga o’rgatish.

Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilarning erkin holda axborotlarni kodlab bilish qobiliyati

rivojlanadi.

Dars o’tish usili: Yangi bilimlarni o’zlashtirish.

Dars o’tish metodi:  Aralash.

Ko’rgazmali vositalar: darslik, internet tarmog’i,tarqatma materiallar,slaydlar,prezentatciya, kartochkalar, marker, A4 formatidagi qog’oz, electron darslik.

Baholash normativi: Rag’batlantirish uchun, komputer qurilmasi korsatilgan kartochkalar bilan baholayman. Dars oxirida kartochkalar orqali kompyuterni komplekt holiga keltirish kerak.

Darsning borishi:

  Dars bosqichlari Qo’llaniladigan usullar Ajratilgan

vaqt

1 Tashkiliy qism O’quvchilar bilan do’stlik munosabatini o’matish 3
2 O’tilgan mavzu va uy vazifalarining tahlili  “Klaster” metodidan foydalanib,  har bir o’quvchiga tarqatma materiallar beriladi. O’quvchilar o’tilgan mavzu buyicha bajariladigan vazifalarini yozish kerak. 7
3 Yangi mavzu bayoni: Mavzuga oid slaydlar orqali tushuntirish. 15
4 Mavzuni

mustahkamlash

Guruhlar bilan savol-javob va amaliy ish, ’’Adashgan hariflar ’’mashqni bajaramiz 14
5 O’quvchilarning bilimini baholash Darsga faol qatnashgan o’quvchilar va guruhni baholash. 3
6 Uyga vazifa berish Darslikdagi savollar va topsgiriqlarni bajarib mavzu bo’yicha test ishini tuzib kelish.

 

2
7 Dars yakuni. Dars  natijaligi Demak, axborotlarni kodlash tu’rlari bo yicha yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi.O’quvchilar o’zlari kodlash usullarini yaratish mu’mkin.

 

1

 

Tashkiliy qism: O’quvchilar bilan  bilan salomlashish, sinf tozaligiga e’tibor berish, davomadni aniqlash. O’tilgan mavzuni takrorlash: Axborotlar ustida amallar.

O’tilgan mavzuni takrorlash: “Klaster” metodidan foydalanib,  har bir o’quvchiga tarqatma materiallar beriladi. O’quvchilar o’tilgan mavzu buyicha bajariladigan vazifalarini yozish kerak.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yangi mavzu: Axborotlarni kodlash.

Axborotlarni kodlash tushunchasi bilan tanishamiz. Atoqli yozuvchi Artur Konan Doylning Sherlok Xolms va doktor Vatsonning kechinmalari haqida yozgan asarida Sherlok Xolms hujjatli axborotni qayta ishlash bilan shug’ullanganligi korsatiladi. Ular hoxlagan

kodlangan axborotni qayta kodlash uchun,  ko’p uchraydigan belgilarni ajratib olib ularni o’zi

tomomdan yaratilgan ko’p uchraydigan harfli jadvali bilan solishtiradi. Bunda maxsus jadval tuzib oladi. Shu sababli kodlangan matn qanchalik uzun bolsa, uning kodini yechish osonlashadi. Biroq turmishda axborotlarni turli yo’llar bilan yashirish masalasi asosiy masala korinishida qaraladi. Bunga turmushimizdan ko’plab misollar keltiramiz.

Axborotlar ustida amallar bajarish qulay bo’lishi uchun aniq bir qoydalar asosida boshqa ko’rinishga o’tkaztsh jarayoni axborotni kodlash deyiladi. Axborotni kodlash bizga faqat amallarni bajarish qulay bo’lishi uchun emas, balki axborotni maxfty saqlash uchun ham qo’llaymiz. Kodlashning bu ko’rinishi shifrlash deyiladi. Axborotni kodlash hamda qayta kodlash bilan shug’ullanuvchi mutahassislarni kriptograflar deyiladi.

 

 

 

Kundalikli oraliq nazoratlarda, bilimlar bellashuvida, imtihonlarda o’zimiz ko’rganday ishlagan ishlarimizni shifrlash orqali tekshiriladi. Hayotda axborotni kodlashning bir nechta usullari mavjud.

Birinshi kodlashni qollagan inson qadimgi Gretsiya sarkardasi Lisandro  hisoblanadi. U axborotni maqfiy saqlash ,ya’ ni kodlash uchun ma’ lum bir qalinlikdagi ’’Ssital” tayoqshasini o’ylap topgan.U o’rin almashtirish usuli orqali sir saqlagan.

Qadimgi rim imperatori Yuliy Sezar ham axborotnig maxfiyligini saqlasah uchun matnni kodlash usulini o’ylab topgan . “Sezar shifri” da matndagi harf alifboda o’zidan keyin kelgan uchinchi harfga almashtiriladi. Bunda alifbo doiraviy yo’zilgan hisoblanadi. Bu kodlash usuli alifboni surish usuli deyladi. Misol uchun quyidagi alifbo orqali ’’Maktab” so’zini kodlaymiz.

 

“ALIFBONI SURISH USULI

 

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

 

 

Berilgani

 

 

Sezar shifri

 

Maktab

 

Phnwhs

 

 

Informatika

 

Lqirpdwlnd

 

 

Axborotlarni kodlash usullaridan biri Morze kodlash usuli ham mavjud. Semyuel Morze 1791 yil AQSh da tug’ilgan. U Amerika suratkashi va telegraf ixtirochisi.Tarixiy kompozitciya va portretlar muallifi. Semyuel Morze 1837-yilda elektromagnit telegraf qurilmasini ixtiro qilgan.

1838-yilda ushbu qurilma ushun telegraf kodini ishlab chiqqan.Amalda Qollanishga yaroqli qurilmani 1844 yili yaratdi. Semyuel Morze qurilmasini birinchi bor Vashington- Baltimor telegraf tarmogida ishlatdi.

Unda turli harf va raqamlar nuqta va terelarning mahsus ketma-ketligi ko’rinishida ifodalangan, ya’ni, axborot uchta belgi yordamida qodlanadi: ”uzun signal” (tire yordamida lfodaladi, ’’qisqa signal” (nuqta yordamida ifodaladi), ”signalsiz”(bo’shliq, pauza bilan ifodaladi). Maskur kodlash usuli hozirgi kunda ham qollanib kelinmoqda. Umuman, kodlash usulida ishtirok etgan belgilar soni(hajmi) bir xil bo’lsa tekis kodlash usuli, belgilar soni(hajmi)bir xil bolmasa notekis kodlash usuli deb ataladi.

 

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur usul yordamida ’’kerak” so’zini yozsak, u quyidagi ko’rinishga ega boladi.

_._.._…_.._._

Axborotni kodlashning yana bir eng sodda usuli -bizga ma’lum bo’lgan alifbodagi harflarni ularning tartibini ko’rsatuvchi sonlar bilan almashtirish usulidan iborat:

01 Aa   15 Pp
02 Bb   16 Qq
03 Dd   17 Rr
04 Ее   18 Ss
05 Ff   19 Tt
06 Gg   20 Uu
07 Hh   21 Vv
08 Ii   22 Xx
09 Jj   23 Yy
10 Kk   24 Zz
11 LI   25 Chch
12 Mm   26 OV
13 Nn   27 SHsh
14 Oo   28 G’g’

 

Bu usuldan foydalansak, masalan ’’Bugun havo sovuq” degan axborot quyidagi ko’rinishni oladi:

02 20 06 20 13 07 01 21 14 18 14 21 20 16

Alifbodagi hariflar ketma-ketligini tartiblashning anchagina usuli mavjud.

Bu  “Aralashtirilgan alifbo” usuli

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur axborotni yuqorida keltirilgan jadvaldagi ma’lumotlami bilmasdan qayta kodlash juda murakkab.

Mavzuni mustahkamlash.

l.Mashqlar bajaramiz. Alifbodagi harflarni ularning tartib raqami bilan almashtirish usulidan foydalanib quyidagi jumlalarni kodlang.

  1. Nimani eksang shuni o’rasan.

142901131429  051119011407  34211429  281801190114

  1. Buyuk maqsad yo’lida og’ishmaylik.

2.Aralashtirilgan alifbodan foydalanib quyidagi jumlalarni kodlang.

  1. Kitob bizning do’stimiz.

2411101703  03112027112714  0417281011071120

  1. Ilm sirlariga hazina kitob.
  2. O’quvchilarga o’tilgan mavzu bo’yicha savollar berish.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.’’Adashgan hariflar ’’mashqni bajaramiz .Bu mashqda o’tilgan mavzudagi yangi so’zlarni topish kerak.

 

Javoblarini tekshiramiz

Yakunlov uchun savollar:

1.Bu’gingi darsda nimalarni bilib oldingiz?

  1. Kodlash nima uchun kerak?

3.Qadimda        kodlashni nima maqsadda qollangan?

4.Kodlashni turmishda qayerlarda qollanamiz?

  1. Mashqlarni bajarish davomida bir-biringizni  hurmat qilish  sezildimi?

 

     O’quvchilarni baholash.

Darsga faol qatnashgan  o’quvchilarni  rag’batlantirish  kartochkalari bilan baholayman

     Uyga vazifa .O’tilgan mavzuni oqish, 3-5 mashqlarni bajarish

Informatika fanidan 9-sinf uchun Algoritm haqida tushuncha mavzusida dars ishlanma

Sinf: 9

Fan: Informatika

Mavzu: Algoritm haqida  tushuncha

Dars maqsadi: O’quvchilardga algoritm, algoritm ijrochisi,  ijrochining  ko’rsatmalar sistemasi,  algoritmga  asoschi bo’lgan buyuk  alloma haqida  ma’lumot berish.

  • Ta’limiy: masalalarni kompyuter yordamida hal etishdagi asosiy tushunchalardan biri bo’lgan algoritm, algoritm ijrochisi,  ijrochining  ko’rsatmalar sistemasi haqida bilimga ega bo’ladi.
  • Tarbiyaviy: O’quvchilarga hayotdagi har qanday vaziyatlarda  ham ma’lum bir tartib asosida,  fikrlab ish yuritish hamda bilim olishda tartib va intizomga  rioya qilishga  o’rgatish hamda o’z ajdodlari bilan faxrlanish tuyg’ulari rivojlanadi.
  • Rivojlantiruvchi: Oquvchilarda ijodiy fikrlash, boshqalar fikrlarinin tahlil qila olish va ularga munosabatini teran, aniq bayon qilash  qobiliyati rivojlanadi.

Dars turi:  Yangi bilimlar berish.

Darsda   foydalaniladigan metod va usullar: Savol-javob, Muloqot, Sehirli sandiqcha, Savol mendan –javob  sendan.

Asosiy  tushunchalar: Algoritm, Algoritm ijrochisi, ijrochining  ko’rsatmalar  sistemasi haqida  tushunchalari  bilan tanishadi.

Darsda kerakli jihozlar: Darslik, texnik vositalar, Al-Xorazmiyning rasmi, tarqatma materiallar,         A4 formatli qog’oz.

Darsning texnologik  xaritasi:

N Darsning borishi Umumiy tushunchalar Vaqt Foydalaniladigan

metod va usullar

 

 

 

1

 

 

 

Tashkiliy qism

1.Salomlashish

2.Davomatni aniqlab darsga tayyorgarligini tekshirish va guruhlarga bo’lish.

3. Ma’naviyat daqiqasi:

Bunda o’quvchilarga quyidagi  “Bilimi  kuchli mingni engadi, bilagi kuchli  birni engadi” maqoli  bilan savol-javob orqali bilim olishga  va kasb tanlashga yo’naltirish.

 

 

 

 

4 daqiqa

 

 

Kuzatish, savol-javob

 

 

Suxbat

2 O’tilgan mavzuni takrorlash va  mustaxkamlash O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun o’quvchilarga  tarqatma materiallar berib,  javoblarini taqdimot qilinadi va piramida hosil qiladi. “Klaster” metodi orqali o’tilgan mavzudagi asosiy tushunchalar so’raladi. 8 daqiqa “Piramida” yasash

“Klaster”

metodi

3 Yangi mavzu bayoni O’quvchilarga yangi mavzularni tushuntirishda bog’lanish  yoki  savol-javob orqali tushuntirish 12 daqiqa Prezentatsiya va rasmlar asosida
4 Yangi mavzuni mustaxkamlash 1.Tarqatma materiallar asosida har bir guruhga savollar beriladi. So’ng javobini guruh o’quvchilari taqdimot qiladi.

2. “Sehirli sandiqcha” ichidagi rasmlarni olib,  uchbu rasmlar bo’yicha algoritm tuziladi.

3. “Savol mendan-javob sendan” mashqini  bajaramiz. Bunda hamma  o’quvchilarga  tezkorlik bilan  savol beradi. Qaysi guruh  birinchi  javob  bersa baholanib boradi.

14 daqiqa Tarqatma materiallar, “Sehirli sandiqcha”, Amaliy, Savol mendan-javob sendan
5 O’quvchilarni baholash Darsda faol qatnashgan guruhlar baholanadi,   darsga yaxshi  qatnashgan o’quvchular, “Eng zukko”, “Eng chaqqon”, “Eng bilimdon” nominatsiyalarni aniqlanadi. 3 daqiqa Savol-javob

 

 

Suhbat

 

Bog’lanish

6 Uyga vazifa berish Kundalik hayotimizdan  misollar olib, ularning algoritmini  tuzish.  Darslikdagi  savollarga javob berish. 2 daqiqa Bog’lanish
7 Darsni yakunlash Yangi mavzu bo’yicha yakun yasab, natija bilan tanishish 2 qaqiqa Bog’lanish

 

Tashkiliy qism: O’quvchilar bilan  salomlashib,  davomatini aniqlash.

Ma’naviyat daqiqasi:  Ekran orqali o’quvchilarga “Bilimi  kuchli mingni engadi, bilagi kuchli birni engadi” maqoli ko’rsatiladi va savol-javob orqali mulohaza qilinadi.

O’tilgan mavzuni  takrorlash va mustaxkamlash. O’quvchilar guruhlarga bo’linib, o’tilgan  mavzu  bo’yicha  tarqatma  materiallar asosida  “Piramida”  hosil qilinadi. Berilgan tarqatma materallar bo’yicha guruhda  muzokara o’tkazib, fikrlashadi va taqdimot  ko’rsatiladi.

O’tilgan mavzudagi asosiy tushunchalarni bilish maqsadida qog’ozga klaster metodi chiziladi.

O’quvchilar asosiy tushunchalarni  yozib beradi va guruhlar  baholanib boriladi.

Yangi mavzu bayoni: Algoritm haqida tushuncha

Aziz o’quvchilar kundalik hayotimizda oldimizga har xil vaziyfalar, maqsadlar qoyamiz. Bularga erishish ushun bajarishi lozim bo’lgan amal yoki ishlarni hayotiy tajribasini yoki o’zlashtirilgan bilimga asosalanib ma’lum bir tartibda bajaramiz. Siz o’quvchilarda bir kasb tanlash maqsadida ham ma’lum bir tartibda o’qib bilim olib bosqichma-bosqich ilgarlab boratirmiz. Sizlarga darsni tushuntirish ushun quydagi choy damlash misollini keltirib o’tamiz.

Choynak qopqog’i  ochilsin
Choynak  qaynoq suv bilan chayilsin
Choynakka bir qoshiq miqdorda quruq choy  solinsin.
Choynakka  to’lguncha  qaynagan  suv solinsin
Choynak qopqog’i yopilsin
Choynak sochiq bilan yopilib besh daqiqa  dam  berilsin

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.Misolda 2015+2012 amalini qanday  bajargan bo’lar edik. Bu misolni  o’quvchilardan so’rab matematika fani bilan  bog’lab birgalikda ishlaymiz.

1) Sonlar xonalari mos keladigan tartibda  tagma-tag yozib olinsin.

2) Sonlarning  birlik xonasidagi  raqamlarni qo’shib, natijani  birliklar tagiga yozilib, o’nlik raqamini dilda saqlaymiz.

3) Sonlarning  o’nlikdagi  raqamlarini  va  dildagi raqam qo’shilib natijaning birlik raqami o’nliklar tagiga yozilib, yuzlikka yuzlik, minglikka minglik  qo’shilib boradi.

2015

+2012

4027

Shunga oid oddiy misollarni  darsga  past qatnashib o’tirgan o’quvchilarga  berilsa darsga faol qatnashib yaxshi natija beradi.

Bu misollarda  keltirilgan  amallar ketma-ketligi boshqacha  aytganda  buyruqlar ketma- ketligi biror kishi tomonidan  bajarilgach, ko’zlangan maqsadga erishiladi.

Har soatda uchrab turadigan  turli qoidalar  ichida biror zarur  natijaga erishishga  olib keladigan  amallarni  ketma-ketlik  bajarishni talab  etadigan qoidalar informatikaning asosiy   tushunchalaridan biri  Algoritm  so’zi  bilan ifodalanadi.

Biror maqsadga  erishishga  yo’naltirilgan,

Ijrochi  bajarishi uchun mo’ljallangan

Buyruqlar  ketma-ketligi tushuniladi.

Algoritm  so’zi  IX asrda yashab o’tgan  (783-850)  o’z  ilmiy  ishlari  xazinasi bilan dunyoga  tanilgan buyuk matematik,  geograf, astronom allomamiz Abu Abdulla Muhammad ibn Muso al-Xorazmioy  nomidan kelib  chiqqan. Al-Xorazmiy  arifmetikaga bag’ishlangan  risolasi XII asrda Ispaniyada  lotin tiliga  tarjima  qilinib,   bu tarjimaning  XIV asrda ko’chirilgan yagona qo’lyozma nushasi  Kemmbrij  universitetining kutubxonasida saqlanmoqda. Hammamizning faxrimiz  bo’lmish  bu olamshumul  kashfiyotni barchamiz  besh  qo’lday  bilishimiz kerak. Chunki uni bilmay turib, avvalo o’zligimizni bilmaymiz, qolaversa, axborot texnologiyalari asrida  murakkab matematik  boshqaruvsiz  hech  qanday ishni amalga oshirib bo’lmaydi. Insoniyatga  taraqqiyotning ana shu  kalitini Abu Abdullox Muhammad ibn Muso deb nomlangan  va dunyoga  Al-Xorazmiy  bo’lib tanilgan  ulug yurtdoshimiz topib bergan.

Algoritm

 

 

 

 

 

Demak yuqorida keltirilgan misollar buyriq yoki ko’rsatmalar ketma-ketligi algoritm va bu algoritmlarni bajariyotgan inson-Ijrochi bolar ekan.

Algoritm ijrochisi
Algoritmda  ko’rsatilgan buyruq yoki  ko’rsatmalarni bajara oladigan  abstrakt yoki real (texnik yoki  biologik)  sistema

 

 

 

Ijroshi bajara olishi mumkin bo’lgan ko’rsatma yoki buyriqlar to’plami ijroshinining ko’rsatmalar sistemasi deyiladi. Shuni takidlash joizki informatikada algoritmning asosiy ijrochisi bo’lib kompyuter xizmat qiladi.

 

 

 

 

 

 

 “Sehirli sandiqcha” ichidagi rasmlarni olib,  uchbu rasmlar bo’yicha algoritm tuziladi.

 “Savol mendan –javob  sendan”  mashqini bajaramiz. Bunda hamma  o’quvchilarga  tezkorlik bilan savol beradi qaysi guruh birinchi javob  bersa baholanib boradi.

  1. Bizlar hozir nechanchi darsni o’tayapmiz? (to’rtinchi)
  2. Algoritm so’zi kimni nomidan kelib chiqqan? (Al-Xorazmiy)
  3. 100 tonnalik kema 10 gr o’yinchoqqa aylantirilsa qanday model bo’ladi? (Fizik)
  4. Buyruq yoki ko’rsatmalar ketma ketligi nima bo’ladi? (Algoritm)
  5. Algoritm ijrochisi faqat insonmi? Abstrakt yoki real (texnik yoki biologik)
  6. O’rtog’ingiz uyiga borish algoritmga kiradimi? (Ha)
  7. Bunda ijrochi kim? (Bu siz)

Yakunlov uchun savollar:  Tarqatma  materiallar asosida har bir  guruhga  savollar beriladi. So’ng javobini  guruh   o’quvchilari taqdimot qiladi.

  1. Bugungi darsda nimalarni bilib oldingiz?
  2. Algoritm nechanchi asrda qaysi buyuk allomamiz nomidan kelib chiqqan?
  3. Algoritm so’zining ma’nosi qanday ekan?
  4. Algoritm ijrochisi nima qiladi?
  5. Ijrochining ko’rsatmalar sistemasi deganimiz nima?
  6. Mashqlarni bajarish davomida bir-biringizni hurmat qilish sezildimi?

 

Oquvchilarni baholash:  Darsda faol qatnashgan guruhlar baholanadi,   darsga yaxshi  qatnashgan o’quvchular, “Eng zukko”, “Eng chaqqon”, “Eng bilimdon” nominatsiyalarni aniqlanadi.

 

Darsning borishi O’tilgan mavzuni  mustaxkamlash  

Yangi mavzu

Yangi mavzuni  mustaxkamlash  

 

Umumiy ball

Metod

va usullar

Savol-javob Klaster Savol-javob Sehirli sandiqcha Savol mendan- javob sendan
1  

Guruh

nomi

             
2              
3              
4              
1  

Guruh

nomi

             
2              
3              
4              

 

Uyga vazifa berish: Kundalik hayotimizdan  misollar olib, ularning algoritmini  tuzish.  Darslikdagi  savollarga javob berish.

Darsni yakunlash: Bu dars orqali  masalalarni  kompyuterdan  yechishning asosiy  bosqichlaridan biri bilan bog’liq bo’lgan  informatikaning  algotitm, algoritm  ijrochisi,  ijrochining ko’rsatmalar sistemasi kabi asosiy  tushunchalar bilan  tanishiladi.

Informatika fanidan 5-sinf uchun testlar

INFORMATIKA 5 – SINF

I-yarim yillik uchun

 

  1. Kompyutеrning asosiy kurilmalari nimalardan iborat?  A) Modеm, printеr, monitor, klaviatura. B) Sistеmali blok, monitor, klaviatura, sichqoncha.C) Sistеmali blok, printеr, klaviatura, sichqoncha. D) Sistеmali blok, monitor, sichqoncha, modеm

 

  1. Shift-klavishi nama uchun xizmat qiladi. A) Katta xarflarni kiritish uchun.B) Sonlar ishtirok etgan tugmalardagi boshqa bеlgilarni kiritish uchun.C) Sonlarni kattalashtirib yozish uchun. D) A va V javoblari to`g`ri
  2. klavishining vazifasi-A) Matn yoki bеrilganlarni o`ng tomonga qarab o`chirishB) Matn yoki bеrilganlarni chap tomonga qarab o`chirish C) Matn yoki bеrilganlarni kiritish. D) Matn yoki bеrilganlarni xotiradan o`chirish.
  3. Diskovod nima uchun xizmat qiladi.A) Xujjatlarni chop etish uchun. B) Diskеta bilan mshlash uchun.C) Ma’lumotlarni xotiraga kiritish uchun. D) B va C javoblar to`g`ri.

 

  1. Num Losk klavishi … ishlatiladi. Nuqtalar o`rniga to`g`ri javobni qo`ying.A) Katta xarflarni kiritish uchun. B) Kursorni yangi katorga kiritish uchun.C) Kichik xarflarni kiritish uchun. D) Qo`shimcha sonlarni klavishlarni ishlatish uchun.
  2. Windows oynalaridagi piktogrammalar nima vazifani bajaradi?   A) Oynani yopish, oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish uchun ishlatiladi. B) Oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish, oynani yopish uchun ishlatiladi. C) Oynani yopish, oynani ekran bo`ylab kattalashtirish, oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yish uchun ishlatiladi. D) To`g`ri javob yo`q.
  3. Windows oynalaridagi piktogramma nima vazifani bajaradi?   A) Oynani yopadi.    B) Oynani vaqtincha ish stolidan masalalar panеliga olib qo`yadi   .   C) Oynani ekran bo`ylab kattalashtiradi.   D) Oynani o`lchamlarini o`zgartiradi.
  4. Basksrasе ( ) klavishining vazifasi –  A) Matn yoki bеrilganlarni o`ng tomonga qarab o`chirish.   B) Matn yoki bеrilganlarni chap tomonga qarab o`chirish.   C) Matn yoki bеrilganlarni kiritish uchun.   D) Matn yoki bеrilganlarni xotiradan o`chirish uchun.

Е) Xamma javoblar to`g`ri.

9. Diskеt nima uchun kеrak?   A) Ma’lumotlarni tashish uchun.   B) Ma’lumotlarni saqlash uchun   C) Ma’lumotlarni kiritish uchun   D) Hamma javoblar to`g`ri.

                       

  1. Sars Losk klavishi … (Nuqtalar o`rniga to`g`ri javobni qo`ying)   A) Katta xarflar kiritish uchun kе    B) Kursorni Yangi qatorga kiritish uchun.   C) Kichik xarflarda kiritish uchun kе   D) Qo`shimcha sonli klavishlarni ishlatish uchun kе

Е) Axborotni akslantiruvchi qurilma va dasiurlar majmuasi.

INFORMATIKA 5 – SINF

I-yarim yillik uchun

 

  1. Magnit disklariga axborot qaysi qurilma yordamida yoziladi?    A) Printе B) Klaviatura   .C) Diskyuritgich.    D) Nurli pе

 

  1. Printеrning vazifasi: A) Pеrfokartalarga axborot yozish.   B) Magnit disklarga axborot yozish.   S) Kompyutеr ekranidagi tasvirni qog`ozga ko`chirish.   D) Axborotlarni qog`ozga chop etish.
  2. Paintda piktogramma qanday vazifani bajaradi? A) Ko`pburchak chizadi. B) Chiziq chizadi. S) Egri chiziq chizadi. D) Matn yozish uchun xizmat qiladi.

Е) To`g`ri javob ko`rsatilmagan.

 

  1. Paintning asosiy vazifasi nima? A) Matnlar bilan ishlash.   B) Faqat aylana va to`rtburchaklar chizish    S) Xisob-kitob ishlarini olib borish.    D) Fayllarni saqlash.
  2. piktogramma qanday vazifani bajaradi? A) To`rtburchak chizadi. B) To`rtburchak shaklida bе   S) Erkin tarzda bе   D) Ko`pburchak chizadi.

Е) Masshtab.

 

  1. Bo`yash uchun ishlatiladigan piktogrammani ko`rsating. A) bеlgisi  B) bеlgisi   S) bеlgisi   D) bеlgisi

Е)  Xammasi

  1. Paint grafik muxarririda piktogramma qanday vazifani bajaradi?   A) Chiziq chizadi. B) Ko`pburchak chizadi.  S) Egri chiziq chizadi.   D) Ellips chizadi.

Е) To`g`ri javob ko`rsatilmagan.

  1. piktogramma qanday vazifani bajaradi?A) To`rtburchak chizadi. B) To`rtburchak shaklida bе   S) Erkin tarzda bе  D) Siniq chiziq chizadi.

Е) Masshtab tanlaydi.

  1. piktogrammasining vazifasi A) Bo`yash. B) Purkagich. S) Rang tanlash. D) To`g`ri javob yo`q.
  2. piktogrammasi …. A) Bo`yaydi. B) Rang tanlaydi. S) Masshtab tanlaydi. D) To`rtburchak chizadi.

Е) Oynani tozalaydi (o`chirg`ich).

MATEMATIKADAN OCHIQ DARS ISHLANMASI 6-SINFLAR UCHUN

 

 58120383

Oltinko`l tumani  

                      28-Davlat ixtisoslashtirilgan                        

maktab-internatining

Matematika fani o`qituvchisi

Xoliqova Qanoatxonning

2016-2017- o`quv yili uchun Matematika fanidan

          

 DARS ISHLANMASI

6-SINF

  

Darsning mavzusi: Manfiy sonlarni qo’shish

Darsning maqsadi:

 

Ta’limiy:  

O`quvchilarni manfiy sonlarni qo`shish tushunchasi bilan tanishtirish, koordinata to`g`ri chizig`ida amal bajarish ko`nikmalarini shakillantirish

 

Tarbiyaviy:

O`quvchilarni o`z maqsadlariga erishish ruhida tarbiyalash, bir-biriga o`zaro hurmat, jamoa bo`lib ishlash, o`zaro yordam va beriladigan vazifani bajarishda masuliyat sezish ko`nikmalarini tarkib toptirish.

 

Rivojlantiruvchi maqsad:

O`quvchilarni o`rgnilgan mavzudan asosiy tushunchalarni ajratish, mustqil fikrlay olish qobiliyatini kengaytirish, nutq madaniyatini o`stirish.

 

Dars tipi:  

Yangi bilim berish, aralash, o`yinlar 

Dars usuli:  

Musobaqa tashkil qilish, tezkor savol-javob, ma’ruza.

Darsning jixozi: Darslik, chizmalar, tarqatmalar, nootbuk,

Darsning rejasi: 1 Tashkiliy qism 2 minut

2 Ma’nayat daqiqalari 3 minut

3 O`tilgan mavzuni takrorlash 8 minut

4 So`zni toping o`yini 10 minut

5 Yangi mavzu bayoni 5 minut

6 Mustahkamlash 7 minut

7 Sehrli raqamlar 7 minut

8 Xulosa 3 minut

 

Darsning borishi:

Tashkiliy:

Salomlashish, davomat olish, sinf xonasining xolati, o`quv qurollarini tekshirish.

Ma’naviyat daqiqalari: Yil nomi, fevral oyidagi muhim sanalar aytiladi

O`tilgan mavzuni takrorlash uchun o`quvchilar tomonidan tarqatmalardagi misollar yechiladi savollarga javob beriladi

“Sozni toping” o`yini o`ynaladi Bunda o`quchilar `xarf yozilgan tarqatmadagi misolni unga mos javobga joylashtiradi va so`z xosil qilinadi Ikki buyuk alloma A Navoiy va Z M Bobur nomlari to`g`ri topilgach ularning ruboilaridan namunalar aytiladi

Yangi mavzu bayoni:

        Bilamizki ko`p sport musobaqalarida , g`oliblar rag`bat, yutqazganlar esa jarima bali olishi mumkin. Faraz qilaylik, bir o`yinda 6 ball oldingiz, ikkinchi o`yinda esa 4  ball oldingiz. Jami to`plangan balingizni qo`shish bilan aniqlaymiz va quyidagicha yozamiz; 6+4=10 yoki [+6]+[+4]=[+10]

         Birinchi o`yinda 5 ball, ikkinchi o`yinda 3ball jarima oldingiz, deylik. Umumiy balingizni qo`shish bilan aniqlaymiz.

Agar jarima ballari oldiga ‘ — ’ [minus] ishorasini qoysak, jami jarima [-5]+[-3]= -8 ball bo`ladi.

          Ikkita manfiy sonni qo`shish uchun ularning modullarini sqo`shish va hosil qilingan son oldiga ‘ – ‘ [minus] ishorasini qo`yish kerak.

           Har qanday n son uchun n+0=0+n=n

           Masalan ;

           1] -7+[-11]= -18

           2] -9+[-15]= -24

 Mustahkamlash ;

          O`tilgan mavzuni mustahkamlash uchun mavzuga doir misollor yechiladi.

        1] -20+[-10]= -30  ;  2] -30+[-50]= -80 ;  3] -40+[-60]= -100   ;  

        4] -21+[-21]= -42  ;  5] -39+[-11]= -50 ;  6] -60+[-5]= -65

        7] -200+[-300]= -500   ;   8] -650+[-150]= -800

        Doskaga yopishtirilgan ‘ sehrli raqamlar’ga izoh berilgandan so`ng ular olib qo`yiladi. Har ikkiala guruh barcha raqamlarni to`la izohlasa ular ortida yashirilgan ikkita muhim sana hosil boladi. So`ngra guruh o`quvchilari bu sanalar haqida ma`lumot beradilar;

  1. 11.1991-O`zbekiston Respubliasi davlat Bayrog`i qabul qilingan kun.
  2. 07.1992-O`zbekiston Respublikasi davlat Gerbi qabul qilingan kun.

Ekranda O`zbekiston Respublikasi Bayrog`I va Gerbi gavdalanadi.

Xulosa ;

O`quvchilar ishtirokiga ko`ra ular baholanadi.

Uyga vazifa ; 25-27-misollar

 

 

“НАВОСИЗ УЛУСНИНГ НАВОБАХШИ БУЛ” номли адабий-маърифий кеча СЦЕНАРИЙСИ

“НАВОСИЗ УЛУСНИНГ НАВОБАХШИ БУЛ” номли адабий-маърифий кеча СЦЕНАРИЙСИ

Мактаб сахнаси, унинг ён кисмлари хазрат Навоийнинг ибратли мисралари, у киши тугрисида тайёрланган, тадбир охирида энг яхшилари такдирланадиган деворий газеталар билан безатилади. Сахна турига Навоий портрети илиниб, унинг остига Узбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг куйидаги сузлари катта ва чиройли харфлар билан ёзилади:

“Алишер Навоий халцимизнинг онги ва тафаккури, бадиий маданияти тарихида бутун бир даврни ташкил этадиган буюк шахс, миллий адабиётимизнинг тенгсиз намояндаси, миллатимизнинг гурури, шаъну шарафини дунёга тараннум килган улмас суз санъаткоридир”.

Ислом Каримов

Тадбирни бир киз ва бир угил бола олиб боради.

Улар замонавий мактаб формасида, буйи басти, овоз кучи узаро мос булиши максадга мувофикдир.

Тадбир мукаддимасида Алишер Навоий газаллари билан айтиладиган бир мумтоз кушик; (масалан, Берта Давидова, Комилжон Отаниёзов ёхуд Муножот Йулчиева ижросида) DVD ускунасида куйилади.

Кушик якунига якин сахнага икки олиб борувчи икки ёкдан чикиб келади. Улар кулида яхши мукова ичига жойланган сценарий нусхаси булиши шарт. Улар узига тегишли сузларни тадбир дан олдин об дон ёд олган булишига карамай, сахнада одоби шуни талаб килади.

Киз бола: — Ассалому алайкум, мухтарам устозлар, азиз укувчилар!

Угил бола: — Инсониятнинг маданий ривожига улкан хисса кушган узбек халки айни ой — февраль ойида бир эмас, икки улуг санани кенг нишонлайди.

Киз бола: — Зеро, айни шу ойда халкимиз пешонасига икки буюк шахс, икки буюк мутафаккир фарзанд битган.

Угил бола: — Улардан бири — дунё бадиий суз санъатининг энг йирик намояндаси хазрат Алишер Навоий булса, иккинчиси — адолатли шох ва бетимсол шоир, тугрисуз муаррих Бобур Мирзодир!

Киз бола: — Президентимиз Ислом Каримов узининг “Юксак маънавият — енгилмас куч” китобида Навоий бобомизнинг жахон тарихида тутган юксак мавкеини алохида таъкидлар экан, ул зотга, жумладан, шундай таъриф беради: “Агар бу улуг зотни авлиё десак, у авлиёларнинг авлиёси, мутафаккир десак, мутафаккирларнинг мутафаккири, шоир десак, шоирларнинг султонидир”.

Угил бола: — Дархдкщат, Навоий хазратларининг дунё адабиёти хазинасига кушган улкан хиссасини мана бу факт ва ракамлар оркали хам узимизга яккол тасаввур килсак булади.

Киз бола: — Жахон адабиётининг энг йирик вакиллари уз асарларида бир мартадан хисоблаганда куйидаги микдорда суз ишлатганлар:

Татар шоири Абдулла Тукай -14 мингдан ортикрок;

Форс-тожик шоири Абдурахмон Жомий — 17 600 та;

Испан адиби Сервантес — 18 мингдан ортикрок;

Инглиз шоир ва драматурги Вильям Шекспир — 20 мингдан ортикрок;

Рус шоири Пушкин — 21 193 та;

Киз бола ва Угил бола бирга:

— Узбек мутафаккири Алишер Навоий — 26 035 та!

(Олиб борувчилар охирги гапни шундай овоз ва таъкид билан талаффуз килиши керакки, залдагилар беихтиёр карсак чалиб юборишсин.)

Угил бола: — У ёгини сурасангиз, Навоий бобомиз уз истеъдодининг кучини, узи яратиб куйган хазиналар салмогини узлари жуда яхши билганлар. Мана ул зотнинг уз ички овози — виждон товуши — хотиф бу хакда нима дейди:

Дедим: назм ахлининг сархайли ким булгай, деди хотиф:

Навоий, булгай, улким сен тилайдурсен агар булгай.

(Шу мисралар укилар экан, олиб борувчилар узлари ортга чекиниб, илтифотли кул харакатлари билан сахнага Навоий образидаги укувчини таклиф этишади. Бу образ да чикадиган укувчи олиб борувчилар дан асло кичик ёшда ва жуссада булмаслиги, иложи борича юкори синф укувчиси ёхуд укитувчи-мураббий булиши тавсия этилади. Унинг либоси хам ортикча ялтур-юлтирли эмас, балки содда, бирок салобатли бичим ва рангда, масалан, ок ёхуд каймок рангда булгани маъкул.)

Навоий (кулида когоз, унга онда-сонда караб, ёддан):

Низомий олса Бардаъ бирла Ганжа,

Кадам Рум ахлига хам килса ранжа.

Чекиб Хусрав даги тиги забонни,

Юриб фатх айласа Хиндустонни.

Яна Жомий Ажамда урса навбат,

Арабда доги чолса куъси шавкат.

Агар бир кавм, гар юз, йукса мингдур,

Муайян турк улуси худ менингдур.

Олибмен тахти фармонимга осон,

Черик чекмай Хитодин то Хуросон.

Хуросон демаким, Шерозу Табриз,

Ки килмишдир найи килким шакаррез.

Кунгул бермиш сузимга турк жон хам,

На ёлгуз турк, балки туркмон хам.

(Навоий ушбу мисраларни айтаркан, аста сахда четига куйилган чиройли курсига бориб чукади. Унинг урнини олиб борувчилар эгаллайди.)

Киз бола: — Навоий хазратларининг бу даражада довруг топишининг сири, аввало, унинг ижодида инсонпарварлик — гуманизм гояси устувор булгани билан изохланади. Навоий оламнинг гултожи булмиш инсон, унинг кунглига эътибор мавзусини ижодининг марказига олиб чикдан эди.

Навоий (урнидан турмаган холда, куллари билан таъсирчан):

Каъбаки оламнинг улуб кибласи,

Кадри йук андокки, кунгил каъбаси.

Угил бола: — Шоир инсон кунглининг ободлиги, хотиржамлигини таъминламок; худди миллионлар тавоф киладиган Каъбани обод айламок; билан тенг савобли юмуш эканини таъкидлайди.

Навоий (урнидан турмаган холда, куллари билан таъсирчан):

Кимки бир кунгли бузугнинг хотирин шод айлагай,

Онча борким, каъба вайрон булса, обод айлагай

Киз бола: — Бугунги глобаллашаётган дунёда, мол-дунё, обру-амал талаш оламда исломдек тинч ва инсонпарвар дин номи билан ишбузутдилик к;илаётган, куплаб одамлар, биринчи навбатда, мусулмон ахли такдирига хавф солаётган кимсалар, чин мусулмон ким эканини Навоий бобомиздан сурасалар, чакки булмас эди.

Навоий (урнидан туриб, таъсирчан холда):

Ким мусулмонлиг айласа даъво,

Чин эрмас гар фидо килур жонлар.

Ул мусулмондурурки, солимдур

Тилию илгидин мусулмонлар.

(Сахдага Навоий газаллари билан ижро этилувчи бирор куппщни куйловчи укувчи ёхуд укувчилар гурухи, агар иложи булса, тадбирга таклиф этиладиган санъаткор чикади, мумтоз кушик ижро этади. Бунинг имкони булмаса, DVD ускунасида шундай кушик; цуйилиб, раккоса укувчилар унга чиройли рак;с тушишади)

Киз бола: — Президентимиз хдзрат Навоийни бекорга “авлиёлар авлиёси” дея улугламаганлар. Чунки мутафаккир ижодкор олам ва одам хасида шу даражада чукур, маъноси теран мисралар яратганки, уларда акс этган х,ак;щатлар замонлар утиши билан хам абадий узгармай к;олаверади.

Угил бола:Бу коргахда хато келмади чу бир сари муй,

Хато меиииг назаримдандир, хато курсам.

Навоий: — Нокасу ножинс авлодин киши булсин дебон

Чекма мехнатким, латиф улмас касофат олами.

Ким, кучук бирла хутикка неча килсанг тарбият,

Ит булур, доги эшак, булмаслар асло одами.

Киз бола: — Ил мни ким воситаи жох этар,

Узинию халкни гумрох этар.

Угил бола: — Халкимиз шуро зулми остида эзилган, миллий кадриятларимиз топталган, тилимиз ва узбекона рухимиз горах килинган замонда курашчан шоирамиз Хвалима Худойбердиева уз армонлариии мана бундай дар дли сатрларда ифода этган эди.

(Сахнага Х.Худойбердиева шеърини ёддан ифодали, таъсирчан укиб бера оладиган киз чикади.)

Kиз:

 

Ишонаркан ортдагию ёндошга,

Ишонаркан бегонаю к;ондошга,

Бошим билан уриларкан, вох, тошга,

Орангиздан Навоийни излайман.

 

Яшнаб-яшнамасдан, сулиб-сулмасдан,

Кетиб борарканман, улиб-улмасдан,

Мен узимнинг кимлигимни билмасдан,

Орангиздан Навоийни излайман.

 

Дунёнинг сир-синоати минг турлик,

Бирда хурлик улдиради, бир курлик,

Навоийни тугмай, нечун, мен шурлик,

Орангиздан Навоийни излайман.

Айтинг, куп цолдими ё оз ул кунга,

Ка он етгум ул угилга, пок унга,

Юзим билан йициларкан олдинга,

Орангиздан Навоийни излайман.

 

Юрсам, юргум шу ният хдр дам ёк;иб,

Кетсам хам умрим — шу ёруг гам ёциб,    

Кабримда х;ам тунлар туриб, шам ёк;иб,

Орангиздан Навоийни излайман.

Киз бола: — Шукрки, истиклол бизга барча маънавий кдцриятларимиз катори Навоий бобомиз меросини хам тулик, эмин-эркин урганиш, у киши ижодини дунёга довруг к;илиш имконини берди. Нафакат пойтахтимиз Тошкент ва куплаб вилоят марказларида, балки Россиянинг маркази Москва шахрида, Озарбайжон пойтахти Бокуда улуг шоиримизнинг мухташам хайкаллари кад ростлади.

Угил бола: — Энди хурмат билан суз навбатини бугунги маърифий кечамиз ташкилотчиси, устозимиз…га берамиз.

Устоз— Кечамизнинг азиз иштирокчилари, мухтарам устозлар, хурматли укувчилар! Президентимиз Ислом Каримов: “Тарихий хотирасиз келажак йук” дея бизга сабок беради. Дархакикат, уз илдизларини билмаган, аждодлари такдиридан бехабар халкнинг оми тудадан, онгсиз подадан фарки колмайди. Тарихий хотира эса эл калбига гурур багишлайди, унинг каддини, кадрини тиклайди. Мустакиллик сабаб, шукрки, узбек эли дунё сахнасида узининг кимлигини, кандай буюк зотлар авлоди эканини англади, оламга англатди. Мана шу буюк зотлар орасида Алишер Навоий бобомизнинг урни ва курки узгачадир. Хазрат уз асарларининг бирида:

Мурувват барча бермакдур, емак йук,

Футувват барча килмакдур, демак йук,

дея таълим берадилар. Навоийнинг узи умри ва ижодининг сунгги заррасигача халкига хадя этган, бу эзгуликларидан бирор таъма кутмаган беназир шахе, чинакам футувват эгаси булганлар.

Бугун даврада укилган ибратли миераларга якун сифатида хазрат бобомиздан мерос колган багоят узбекча ушбу миераларни укиеам, сузимга энг яхши хулоса булади, деб уйлайман. Муътабар шоиримиз айтадилар:

Навосиз улуснинг навобахши бул,

Навоий ёмон булса, сен яхши бул!

Бундай улуг камтарлик олдида факат ва факат бош эгамиз, Навоийга чексиз таъзимлар киламиз.

Угил бола: — Энди мактабимиз микёсида утказилган “Навоий менинг тасаввуримда” мавзусидаги энг яхши иншо хамда “Навоий хакидаги энг яхши деворий газета” танловлари голибларини эълон килиш учун суз танловлар жюриси раисларига берилади.

(Хар икки танлов жюри раислари танлов натижаларини эълон килиб, энг яхши учтадан иш муаллифларини мактаб’ дирекцияси томонидан ажратилган мукофотлар билан такдирлайди, уз тилакларини билдиришади.)

Киз бола: — Азиз дустлар, шу билан улуг узбек мутафаккири Алишер Навоий таваллудининг 572 йиллиги муносабати билан утказилган адабий- маърифий кечамиз нихоясига етди.

Угил бола: — Сизларнинг барчангизга буюк боболаримиз ибрати доимо хамрох булишини, уларга муносиб авлод булиш бахти насиб этишини тилаймиз!

Киз бола: — Эътиборингиз учун ташаккур!

« Older Entries