Category Archives: Без рубрики

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

 

 

 

O’zbekiston  Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi

Andijon  viloyati xalq ta’limi boshqarmasi

Oltinko’l tuman  xalq ta’limi muassasalari faoliyatini metodik ta’minlash va tashkil etish bo’limiga qarashli 28-Davlat ixtisoslashtirilgan maktabining Informatika  fani o’qituvchisi

Ziyaitdinova Nodira Abdumajidovnaning

MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash

mavzusida tayyorlagan

 

(Informatika 8-sinf)

 

 

Andijon viloyati

Darsning texnologik xaritasi

Mavzu MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash
Maqsad va vazifalar Darsning maqsadi: o’quvchilarga MS Excelda matematik amallar va funksiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib berish.

Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar  haqida bilim va ko’nikmalar berish.

Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga yo’naltirish.

Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.

O‘quv jarayonining mazmuni Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari. Matematik funksiyalar va ularning qo’llanishi. Mantiqiy funksiyalar va ularning qo’llanishi. Statistik funksiyalar  va ularning qo’llanishi. Matnli funksiyalar va ularning qo’llanishi.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi Uslub: Ma’ruza va amaliyotning uyg‘unligi.

Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik gruhlarda ishlash.

Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar; tarqatma materiallar.

Usul: Tayyor prezentatsiya va slayd materiallari asosida.

Nazorat: Og‘zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.

Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.

Kutiladigan natijalar O’quvchilar yangi bilim va ko’nikmaga ega bo’ladi. Ular Excel elektron jadvali va  uning imkoniyatlari, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar va matnli funksiyalar haqida bilim va qo’llash ko’nikmalarini egallaydilar.
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar) O’qituvchi o’z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosuda keyingi darslariga  o‘zgarishlar kiritadi va rejalashtiradi.

 

 

Asosiy tushunchalar:

Matematik amallar, matematik funksiyalar, mantiqiy funksiyalar, statistik funksiyalar, matn funksiyalari.

 

 Darsning blok-chizmasi

  Dars bosqichlari Vaqt Usullar
1 Tashkiliy qism 5 minut  
2 O‘tilganlarni takrorlash 7 minut SJBSTMY
3 Yangi mavzu ustida ishlash 15 minut M, AH
4 Yangi mavzuni mustahkamlash 15 minut SJ, K, BST, MY
5 Uyga vazifa 3 minut  

 

 

 

 Uy vazifasini so‘rash.

 

  • Bugunga darsimizda “Ofarin”, “Rag’bat” va ”Bo’sh” kartochkalaridan foydalanamiz.

 

  • Eng to‘g‘ri javob va faol ishtirok uchun “Ofarin”,”  — 5 ball,

 

  • Biroz hatoga yo’l qoygan o’quvchilarga  “Rag’bat” – 4 ball,

 

  • Bilimida bo’shliqlar aniqlangan o’quvchilarga – ”Bo’sh” 3 ball qo‘yiladi.

 

(Qaysi gurux a’zosi to’g’ri javob bersa o’z guruxiga ball olib beradi va shu tariqa dars musobaqa usulida davom etaveradi.)

 

 

 

 

 

 

 

Darsning tashkiliy qismi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning  quyidagi sozlari bilan boshlanadi:

 

       “Jismoniy va ma’naviy yetuk yoshlar-ezgu maqsadlarimizga yetishda tayanchimiz va suyanchimizdir! “

        Xurmatli o’quvchilar mana bizga nisbatan  Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miramonovichning shunday ishonch bildirar ekan biz bunga javoban nima qilmog’imiz kerak. Albatta bunday ishonchni oqlash uchun birinchi navbatta yaxshi va chuqur bilimga ega bo’lmog’imiz shart.Mana bugungi kunda manaviy etuk va bilimli yoshlarni tarbiyalash uchun bir qancha ishlar olib borilmoqda bunga bir qancha chuqurlashtirilgan maktablarni ochilishini misol keltirishimiz mumkun. Misol uchun o’zimizning shaxrimizdagi Muhammad Yusuf nomidagi ona-tili va adabiyot faniga ixtisoslashtiringan maktab.

O’quvchilar mana endi darsimizni boshlasak. Bugungi darsimizda ta’limning noan’anaviy usullaridan “ musobaqa” usulidan foydalanamiz. Buning uchun o’quvchilarni ikki guruhga ajratib olamiz va guruxdan bir o’quvchini guruh sardori etib tanlaymiz.

O’quvchilar biz guruxlarni birini Al-Xorazmiy ikkinchisini Al-Farobiy guruxi deb atasak,menimcha bu nomlar bizning fanimizga ham to’g’ri kelsa kerak. Qani gurux sardorlari o’z guruhingiz nomini tanlab olishingiz va tanlangan nom dagi Allomamiz fanga qanday xissa qo’shganligi xaqida ma’lumot bersangiz.

Gurux sardorlari o’z guruxlariga nom tanlab oladi va bu allomalarimiz xaqida bilganlarini gapirib beradilar.

 

Al Xorazmiy-guruxi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аl Хоrazmiy (780-850). Buyuk matematik, astronom, geograf.  Аl-Хоrazmiy yozgan asarlardan bizgacha 10 tasi yetib kelgan. Хоrazmiyning XII-аsrda lotin tiliga tarjima qilingan «Аrifmetika» аsari yеvropaliklarni Hind raqamlari , pozision o’nlik sanoq sistemasi bilan tanishtirdi va uning boshqa sanoq sistemalariga nisbatan afzalligini ko’rsatdi. Butun va kasr sonlar ustida amallar bajarish vа kvadrat ildiz chiqarish usulini keltirdi. Xorazmiy yozgan “Arifmetika traktatlari”, “Al jabr val muqobala”, “Tuzatilgan Ptolomey vatarlar jadvalidan chiqarish” kabi asarlarida arifmetik, algebraic va geometric materiallarni sistemalashtirdi.

 

 

Al Farobiy-guruxi

 

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug’ Tarxon (IX-X asr) Farobiy taxallusi bilan  yashab ijod etgan. U bilish jarayonini ikki bosqich-aqliy bilish va hissiy bilishdan iborat bo’lib, ular o’zaro bog’liq, lekin biri boshqasisiz vujudga kelmasligini, bu bosqich axborotsiz shakillanmasligi, axborot esa bilishning asosini tashkil etuvchi element ekanligini takidlab o’tgan allomadir. Farobiy mantiq ilmi xaqida xam “Mantiq san’ati kishiga shunday qonunlar haqida ma’lumot beradiki- bu qonunlar vasitasida aql chiniqadi, inson sog’lom fikr yuritishga o’rganadi”

 

  1. Uy vazifasini so‘rash

O’tilganlarni qisqacha takrorlash quyidagicha amalga oshirish mumkin.

Biz bunda baxor faslidan yani gullagan daraxt usulidan foydalanamiz

“Bolalar mana hademay qishning sovvuq kunlari tugab biz orziqib kutgan baxor fasli ham kirib keladi. Xo’sh baxor fasli haqida kim nima diya oladi.(Bolalar baxorda kunlar isishi, daraxtlar gullashi…haqida gapiradi).

Mana sizlarning ro’parangizda gullagan daraxt u meva berishi uchun bialogiya fanidan bilamizki daraxtlarni changlatishimiz kerak. Mana bu qog’ozda o’z guruximiz daraxtini xosil qilamizda uni changlatamiz buning uchun biz asalari ro’lini o’ynashimiz kerak bo’ladi . Bilamizki asalari juda mexnatkash, bundan chiqdi biz ham mexnat qilishimiz kerak. Yani avval savollarga javob beramiz va kegin daraxt gullaridan uzib o’zimizning daraxtimizga joylaymiz.

Shu usul bilan o’quvchilarning o’tgan darslardagi bilimi takrorlanadi va o’quvchilar baxolanadi.

 

SJ

 

1.Birinchi electron jadvalning nomi.

2.Elektron jadvalning vazifalari.

3.Elektron jadvalning imkoniyatlari.

4.Excel dasturini ishga tushirish.

  1. Excel dasturini interfeysi.

6.Katakcha nomi.

7.Katakchaga kiritish mumkin bo’lgan ma’lumotlar turi.

8.Absolyut murojan nima?

9.Nisbiy murojat nima?

10.Excel2003 naqlida bitta varaqda nechtagacha varaq joylashtirish mumkin?

  1. Excel2003 naqlida ustun va satirlar soni nechta?

12.Exsel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi qanday?

13.Exsel dasturida qanday arifmetik amallar va belgilardan foudalanish mumkin

  1. Katakchaga ma’lumot kiritish

15.Excel dasturi birinchi marotaba nechanchi yilda yaratilgan

16.Son nima?

17.Formula nima?

18.Elektron jadvalda ustun va satr birlashmasi nima deb ataladi.

19.Katakchalar bloke daganda nimani tushunasiz.

  1. Katakchaga bir nechta satirni kiritish usuli

YMB

 

O‘quvchilarga qiziqarli bo‘lishi uchun ular bilan birgalikda mavzuni darslikdagi amaliy masalani hal qilish bilan boshlash maqsadga muvofiq. Bu mashq orqali murojaat, absolyut murojaat, ko‘paytirish kabi tushunchalar takrorlanadi. Shu bilan birga nusxa ko‘chirish, bezash kabi amallar bajarish ko‘nikmasi mustahkamlanadi.

M Excel elektron jadvali matematik formulalar bilan ishlash uchun keng imkoniyat ochib beradi. Shulardan biri funksiyalar to‘plamining mavjudligidir. Excel funksiyalar to‘plamida 400 dan ortiq funksiya bo‘lib, ular matematik, mantiqiy, statistik, matn, moliya va boshqa turlarga bo‘linadi. Ba’zi Excel funksiyalari imkoniyatlariga oid misollar darslikda yoritib berilgan.

 

Funksiyalarni formulalarda ishlatishning umumiy qoidasi quyidagilardan iborat:

  • har bir funksiya boshqa takrorlanmaydigan o‘z nomiga ega;
  • funksiyalarga murojaatda ularning nomidan keyin qavs ichida nuqtali vergul bilan ajralib turuvchi argumentlar ro‘yxati yoziladi.

Excel elektron jadvalidagi funksiyalarning ba’zilari bilan tanishtiramiz:

 

Matematik funksiyalar
Exceldagi nomi Bajaradigan vazifasi Misollar
ABS(son) Sonning absolyut qiymatini hisoblaydi ABS(–274)=274; ABS(48)=48; ABS(–1,23)=1,23; ABS(0)=0
ЗНАК(son) Son manfiy bo’lsa –1, 0 bo’lsa 0, musbat bo’lsa 1 qiymatga teng ЗНАК(–7,5)= –1; ЗНАК(0)= 0; ЗНАК(2011)= 1
КОРЕНЬ(son) Sonning kvadrat ildizini hisoblaydi КОРЕНЬ(4)=2; КОРЕНЬ(81)=9; КОРЕНЬ(0,04)=0,2
ОСТАТ(son; bo’luvchi) Sonni bo‘luvchiga bo’lgandagi qoldiqni hisoblaydi ОСТАТ(45;7)=3; ОСТАТ(15;3)=0;

ОСТАТ(-191;10)=9

СТЕПЕНЬ(son; daraja ko‘rsatkichi) Sonni darajaga ko‘taradi СТЕПЕНЬ(3;4)=81; СТЕПЕНЬ(2;10)=1024; СТЕПЕНЬ(‑1,7; 5)= – 14,1986
СУММ(son1; son2; …) Katakchalar blokidagi qiymatlarning yig‘indisini hisoblaydi СУММ(G4:G13)=330; СУММ(C4:C13; E4:E13)= 115 (46-rasm)
ЦЕЛОЕ(son) Kichik butun songacha yaxlitlaydi ЦЕЛОЕ(5,5)=5; ЦЕЛОЕ(–5,5)=–6
Mantiqiy funksiyalar
И(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning barchasining qiymati ROST bo‘lsa, (VA ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON И(500>5*100)=YOLG‘ON; И(5>1;99/3-1>31)=ROST;

46-rasmdan: И(C7+C8>G6)=YOLG‘ON; И(C4=E3; C4>=C7)=ROST

ИЛИ(mantiqiy ifoda1; mantiqiy ifoda2; …) Agar mantiqiy ifodalarning birortasining qiymati ROST bo‘lsa, (YOKI ning) funksiyaning qiymati ROST, aks holda funksiyaning qiymati YOLG‘ON ИЛИ(SIN(500)>5)=YOLG‘ON; ИЛИ(0,5>=1/2; -1>31)=ROST;

46-rasmdan:

ИЛИ(C5=5; E13>=11)= YOLG‘ON; ИЛИ(C5=5; E12<=11)= ROST

ЕСЛИ(mantiqiy ifoda; ifoda1; ifoda2) (AGAR) funksiyasi qiymati mantiqiy ifoda qiymati ROST bo‘lsa ifoda1ga, yolg‘on bo‘lsa ifoda2 ga teng bo‘ladi ЕСЛИ(700/7-1>50; 1963; 1)=1963; ЕСЛИ(5*5=24; 0; 9+12)=21;

46-rasmdan:

ЕСЛИ(E12>G10;G10–E12; “BOBUR”)=BOBUR

Statistik funksiyalar
МАКС( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng katta qiymatini aniqlaydi МАКС(1; 2; –7)=2; 46-rasmdan:  МАКС(E4:E12; G13)=60
МИН( son1; son2;…) son1, son2, … larning eng kichik qiymatini aniqlaydi МИН(1; 2; –7)= –7;

46-rasmdan:  МИН(E3:E13)=1

СРЗНАЧ(son1; son2;…) son1, son2, … larning o‘rta arifmetik qiymatini aniqlaydi СРЗНАЧ(1; 2; 6)= 3;

СРЗНАЧ(–1;–2; 6; 7; 0)= 5

СЧЁТЕСЛИ(blok; shart) Shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan katakchalari sonini sanaydi 46-rasmdan:  СЧЁТЕСЛИ(C1:C13;“=6”)=10; СЧЁТЕСЛИ(E1:E13;“=6”)=2
Matnli funksiyalar
ДЛСТР(matn) Matndagi belgilar sonini aniqlaydi ДЛСТР(“men”)=3, ДЛСТР(3,1415)=6
ЗАМЕНИТЬ(eski matn; qaysi o‘rindan;  nechtasi o‘rniga; yangi matn) Eski matnni belgilarini ko’rsatilgan joydan boshlab berilgan sondagi belgilarni yangisiga almashtiradi ЗАМЕНИТЬ(“Men”;3;1;“hr”)=“Mehr”;

ЗАМЕНИТЬ(“Men”;2;2;“uz”)=“Muz”;

45-rasmdan:

ЗАМЕНИТЬ(B4;3;2;”tin”)= “Oltin”

ЗНАЧЕН(matn) Matn ko’rinishidagi sonni songa o‘tkazadi ЗНАЧЕН(“1024,25”)=1024,25;

ЗНАЧЕН(“-5,04”)

ЛЕВСИМВ(matn; belgi soni) Matnning chap tomonidagi berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ЛЕВСИМВ(– 45765; 1)= “–”; ЛЕВСИМВ(“Gulnoza”; 3)= “Gul”; 45-rasmdan: ЛЕВСИМВ(B8; 3)=”Bod”
СЦЕПИТЬ(matn1; matn2; …) Bir nechta matnni bitta matnga o’tkazadi СЦЕПИТЬ(14; “-fevral”)=“14-fevral”;

СЦЕПИТЬ( “Bob”; “ur”)=“Bobur”

ПСТР(matn; boshlang’ich o’rin; belgilar soni) Matndan boshlang’ich o’rindan boshlab berilgan sondagi belgilarni ajratib oladi ПСТР(“Matonat”; 4; 3)=”ona”; ПСТР(“Zahiriddin”; 2; 4)=”ahir”; ПСТР(“Sheriyat”; 3; 2)=”er”

 

 

AH Dars davomida Excel funksiyalaridan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish uchun o‘quvchilar har xil mazmundagi sodda topshiriqlarni mustaqil bajarishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:

Misollar

  1. A1:A5 kataklarga sonlar kiriting va yig`indisini B6 katakchada hisoblang.
  2. A1:D4 kataklarga sonlar kiriting  va  eng  kattasini B5 katakchga
  3. B3:C6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  o’rta   arfimetigini D5 katakchada toping.
  4. B2:E6 kataklarga sonlar  kiriting  va  sonlarning  eng  kichkinasini B5 katakchga
  5. A3 katakcha “Norton” so’zini kiriting   va  B4  katakchada “Nort” so’zini  hosil
  6. A2=”daftar”, A3=”-ruchka” so’zini kiriting  va  B4  katakchada  so’zlarni

AH Darsda guruxlar topshiriqlarni mustaqil bajarishadi. O‘qituvchi ularning ishlashini nazorat qilib boradi.

Mumkin qadar har bir gurux uchun 3 tadan 5 tagacha alohida misollar variantini tavsiya etish lozim. Misollarni yechish jarayonida o‘quvchilar qaysi fandagi tushuncha, ma’lumot yoki formulalardan foydalanishganini izohlab berishi fanlar integratsiyasi uchun muhimdir.

Hisoblash jarayonida o‘quvchilar e’tiborini katakcha, satr va ustun formatlarini o‘zgartira olishga qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

 

 

Gurux o’quvchilari kompyuterda mashiqlar bajargunga qadar b’osh qolgan o’quvchilar bilan birga “7-qadam” metodi o’ynaladi

 

1.U shunday narsaki, bizning darslarda usiz mavzuni tushuntirish qiyin.

 

  1. Uning katta yoki kichik turlari bor

 

  1. Undagi etti malakdan xosil bo’lar kamalak

 

  1. U qora rangni juda ko’p ishlatadi

 

  1. Uning yuqqa va qalin turlari bor

 

  1. U ko’proq to’rtburchak shakilda bo’ladi

 

  1. Uning natijasini olish uchun yo printer yo plotterni unga o’rtoq qilish kerak.(manitor)

 

 

 

 

 

 

 

She’riy topishmoqlar

 

  1. Ma’lumot tashir tinmay

Beminat xizmat qilar

Virus tushsa albatta,

Xordiqqa ruxsat so’rar

(fleshka)

 

  1. O’zim kichik bo’lsam-da

Kompyuter yuragiman

Men uning eng kerakli

Eng mitti bo’lagiman.

(mikroprosessor)

 

  1. Tarmoqning ishini,

Taminlovchi kompyuter

Men bo’lmasam tarmoqda

Ishing bitmaydi hech bir

(server)

 

Uyga vazifa:

 

  1. Darslikdagi 1-5-mashq.

 

  1. B,BO,BX

         Jadvalini to’ldirish

 

Мода кетидан қувманг

  Қизларга маслаҳат

 

Мода кетидан қувманг

 

Ишдан қайтаётган эдим. Ёнгинамдан ўтиб кетган икки қиз эътиборимни тортди. Ҳавас қилса арзигудек гўзал, навниҳол қизлар. Кийинишлари эса … . Тан бермадим. Уларнинг учлари нотекис қирқилган сочлари юз-кўзларини тўсган. Бирининг эгнида оқ кофта, баданига ёпишиб турган тор шим. Қулоқларида доира шаклидаги катта сирға. Иккинчиси ҳам шим кийган,  эгнида калта кофта. Кофта шунчалик калтаки бел-у қорин шундоққина очиқ турибди. Қулоқларида эса дугонасиникидақа зирак.  Қўлларида кичкина сумкача. Афтидан улар талабага ўхшашди.Ота-оналари бормикан уларнинг деган фикир ўтди дилимдан.

“Тўқликка шўхлик ” , деб шуни айтишади-да. Замонамиз  гўзал, тараққиёт ривожланиб боряпти. Юриш-туриш, яшаш, кийиниш шунга яраша. Рисоладагидек кийинган йигит-қизларни кўриб қувонасиз. Айрим ёшларимизнинг гўзал бўлиб кўриниш мақсадида ҳар хил бўлмағур “Мода” ларнинг ортидан қувиш, асл гўзаллик-саломатликдан маҳрум қилиб қўйиши мумкинлигини унитиб қўяётганликларини кўриб эса дилингиз хира тортади.

Мутахассисларнинг  фикрича, ҳаддан ортиқ тор кийим кийиб юриш бориб турган фаросатсизлик ва саломатликка хавф солувчи жиддий омил экан. Тор шим ва жинси қориннинг пастки қисмини қаттиқ қисади, бу эса ошқозон кислотасини юқори – қизилўнгачга кўтаришга мажбур қилиб, жиғилдонни қайнатади. Натижада орадан маълум бир вақт ўтиб яллиғлани юз бериши, яра пайдо бўлиши,  хатто қизилўнгач ракига мубтало бўлиши мумкин экан.

Ҳаддан ортиқ тор кийимлар аёллар организмига ўнглаб бўлмас зиён этказади: кичик тосда қоннинг туриб қолиши, бачадон, тухумдонлар, бачадон қувурлари яллиғланишига ва охир- оқибат бепуштликка олиб келади. Қисқаси, тор кийим, шим кийиш гормонал бузилишларни, қиз боланинг – аёлнинг руҳий саломатлигига жиддий муаммоларни келтириб чиқаради.

Истиқлолдан сўнг таълим-тарбия соҳасида ҳам катта ўзгаришлар бўлди. Ўқувчиларнинг кийиниш маданиятига катта эътибор берилди. Ўзбекона миллий русумни таълим-тарбия жараёнида ўқувчилар қалбига сингдириб бориляпти.

Мен Андижон вилояти, Олтинкўл тумани 28-ДИМИда она тили ва адабиёт фани ўқитувчиси бўлиб ишлайман. Бу маскан 1986 йилда ташкил топган. Ҳозирда 29 нафар педагог ходимлар фаолият юритаётган мактаб-интернатга тажрибали педагог Ферузахон Рахмонова раҳбарлик қилади.

Мактаб-интернатда синфдан ташқаридаги ишларга катта эътибор берилади. Спортга аҳамият қаратилган. Турли хил тўгараклар ишлаб турибди. “Ораста қизлар” тўгараги яхши йўлга қўйилган. Тўгаракда олиб борилаётган машғулотларда албатта, ўқувчи қизлар маънавияти, кийиниш, муомала маданияти, оила ҳақида суҳбатлар олиб борилади, учрашувлар ўтказиб турилади.

Демоқчиманки,  “Бир болага етти маҳалла ота-она”, деган нақил бор. Бу ўгитнинг замирида олам-олам маъно бор. Таълим-тарбия масканларимизда ҳаё, ибо, кийиниш, муомала маданияти ҳақида гапиравериш керак. Токи, насиҳатлар йигит-қизларимиз қулоғига қўрғошиндай қуйилиб қолсин.

Тўлғоной Мамасаидова

28-ДИМИ ўқитувчиси

 

МАТЕМАТИКА ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИОН ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАР ҚЎЛЛАШ УСУЛЛАРИ

Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги 

Андижон вилояти Халқ таълими бошқармаси

Олтинкўл тумани

28 ДИМИ

 

МАТЕМАТИКА ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИОН ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАР ҚЎЛЛАШ УСУЛЛАРИ

 

ГУЛБАДАНХОН АРСЛОНОВА

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Андижон

 

So’z boshi

         Jamiyatning bugungi taraqqiyoti darajasini sanoat rivoji bilan emas, balki axborotlarning ko’lami va tez almashinuvi bilan belgilash odat tusiga kirib bormoqda. Yangi axborot texnologiyalarining rivojlanib, barcha sohalarga kirib borishi esa, jamiyatda yangi sanoat ishlab chiqarish texnologiyalari kabi «Yangi o’qitish texnologiyalarining» yaratilishi va rivojlanishiga olib kelmoqda. Insoniyat oldida cheksiz taraqqiyot imkoniyatlari ochilmoqda. Bu imkoniyatlardan foydalanish uchun yangi informatsion texnologiyalardan unumli foydalanishni bilish talab etiladi. Ayniqsa, ta’lim samaralorligini oshirishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llanilishi bu sohada katta yutuqlarga erishish imkonini beradi. Ushbu risolada matematika o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish haqida mulohazalar bayon etilgan. Unda yangi pedagogik va informatsion texnologiyalarga, ularning paydo bo’lishi, moxiyati va ahamiyatiga to’xtalib o’tilgan. Novator pedagoglar o’qitish texnologiyalari, yangi informatsion texnologiyalarning ilmiy-texnik va dasturiy asoslariga qisqacha izox berildi. Xorijda keng tarqalgan ayrim ommalashgan pedagogik texnologiyalarning va mualliflarning ko’p yillik pedagogik faoliyati davomida bu sohadagi to’plagan tajribalari asosidagi ishlarining moxiyati ham qisqacha bayon etildi. Ushbu risola matematika va boshqa fanlarning  o’qituvchilari, umumta’lim muassasalari mutaxassislari foydalanishlari mumkin

YАNGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYАLAR HAQIDA

Reja

  1. Ta’lim haqida klassik olimlar va mutafakkirlarning fikrlari.
  2. Informatsion texnologiyalar taraqqiyoti va ta’lim muammolari.
  3. Pedagogik texnologiya va unga berilgan ta’riflar.
  4. Matematika ta’limida Yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish istiqbollari.

Yangi asr informatsion texnologiyalarning shiddatli va katta masshtabli rivojlanishi bilan boshlandi. Bu borada yetuk mutaxasislar va ayniqsa yangi boshlovchi-tadqiqotchilar va axborot texnologiyalarini o’rganuvchilar ham uning taraqqiyotiga va imkoniyatlariga yetib olish mushkul ekanligini xis etmoqdalar. Axborot texnologiyalari texnik imkoniyatlari, intelektual salohiyati va texnologik ko’p qirraligi bilan lokal rivojlanishda jahon fani taraqqiyotiga katta xissa qo’shib kelmoqda. Lokal, ya’ni alohida davlatlar va ilmiy markazlarda raqobatli rivojlanishi, keng ma’nodagi taraqqiy etishi, o’sha davlatning yoki markazning tom ma’nodagi gegemonligiga olib kelmoqda. Bunday taraqqiyot har bir davlat va hatto har bir mutaxasisdan doimo izlanishda bo’lishga va shu taraqqiyot-o’sish poygasida o’z o’rnini topa bilishini taqazo etmoqda. Bunday raqobatni axborot texnologiyalarining barcha sohalarida kuzatilmoqda. Kompьyuter texnikasi va uning imkoniyatlarini, tezligini, xotirasini va mobilliligini doimo takomillashtirish borasida rivojlangan davlatlarning shu soha mutaxasislari to’xtovsiz ish olib borib, kutilmagan natijalarga-yutuqlarga ham erishmoqdalar. Ikkinchi tomondan dasturlash muammolarini hal etish va bu sohaning cheksiz katta imkoniyatlari ham yanada chuqurroq o’rganilib, informatsion bozorda nihoyatda samarali yangi biznesning rivojlanishiga ham olib keldi. Uchinchi tomondan internet xizmati turlarining kengayishi, rivojlanishi va mobillashuvi jahonda fan va texnika hamda biznesning rivojiga katta turtki bo’ldi. Bu yutuqlarning barchasi sanab o’tilgan sohalarda ko’zga ko’rinib turgan muvaffaqqiyatlarga olib kelishi bilan ta’lim va tarbiya sohasida ham keng imkoniyatlarni yaratdi. Ta’lim va tarbiya jarayonini amalga oshirishda dastlab EHM ning qo’llanilishi qiyin va juda sekin sodir bo’lgan bo’lsada, keyingi yillar ichida axborot texnologiyalarining ta’limga integratsiyasi keskin kuchaydi. Buning natijasida ta’limning yangi formalari, usullari va shakllari vujudga keldi. Masofadan o’qitish, ta’limda kredit texnologiyalari va boshqalar shular jumlasidandir. Ta’limning printsiplari saqlangani holda uning yangi texnologiyalari yaratildi. Bugun yangi pedagogik texnologiyalar deb ataluvchi qator ta’lim texnologiyalari pedagog va texnolog olimlar tomonidan taklif etila boshlandi. Ammo pedagogik texnologiyalar amaliyotga texnik jarayonlar texnologiyalariga qaraganda qiyinroq qo’llanilmoqda. Buning didaktik, psixologik va pedagogik asoslari va sabablari mavjudligi bugun sir bo’lmay qoldi. Bu texnologiyalarni aslida barcha pedagoglar bir xil muvaffaqiyat bilan ta’lim jarayoniga qo’llay bilishlari mumkin edi, ammo bunday jarayon ancha qiyin kechmoqda. Tabiiyki, “nega shunday bo’ldi?”-degan savol tu\iladi. Haqiqatdan ham qator pedagogik texnologiyalarni batafsil tavsiflari bosqichma-bosqich, izchil o’rganilib, ta’lim jarayoniga qo’llashga harakat qilinsada, barcha pedagoglarning bu boradagi yutuqlari (muvaffaqiyatlari) bir xil bo’lmayapti.

Keyingi yillari pedagogik adabiyotlar va maqolalarda «pedagogik texnologiya», «Yangi pedagogik texnologiyalar», «il\or pedagogik texnologiyalar», «progressiv pedagogik texnologiyalar» kabi iboralar ko’p qo’llanila boshlandi. Ta’limning bu metodlari va yo’llari qanday paydo bo’ldi va u o’zi nima?-degan savol tug’iladi.

Bu borada klassik pedagoglar juda qadimdanoq o’z fikrlarini bayon etganlar. Ya. O. Komenskiyning buyuk didaktika kitobining 17-bobi oson o’qitish va o’qishning 10 asosiga bag’ishlangan bo’lib, pedagogik texnologiyaning didaktik asoslari batafsil bayon qilingan. Komenskiy fikriga ko’ra ta’lim jarayoni 4 ta asosiy: 1) izchillik printsipi; 2) ko’rgazmalilik printsipi; 3) Oddiydan murakkabga printsipi; 4) tajriba-sinovlar va amaliyotga tatbiq etish printsiplariga va 10 asosga asoslanganda eng samarali bo’ladi. Keyinroq shu 4 printsip asosida omiylilik, faollik va ilmiylik printsipi ham asoslab berildi. Komenskiy fikriga ko’ra didaktika ta’lim nazariyasini asosi bo’lib uni to’g’ri yo’lga yo’naltiradi. Didaktika, ota onalar uchun, o’qituvchilar uchun. o’quvchilar uchun, maktablar va Davlat uchun muhim hisoblanadi. Ta’limni amalga oshirishda tabiatdan ibrat olishni o’rgatadi. Har bir ishni o’z vaqti — soati bor, deydi Komenskiy va tarbiyachini faoliyatini bog’bon faoliyatiga qiyoslaydi. Ta’lim berishni bolani yoshligidan boshlashni takidlaydi. Bolalikni – bahorga yoshlikni – yozga, voyaga yetgan davrni kuzga va qarilikni qishga o’xshatadi. Mashg’ulotlarni ertalab o’tkazishni taklif etadi. Bunda ertalabki vaqtni bahorga tush paytini yozga kechqurinni kuzga tunni esa qishga o’xshatadi shu asnoda ta’limning tabiatga o’xshashligini 10 asosini bayon qiladi.

“Pedagogik texnologiya” termini I. P. Pavlov, V. M. Bexterov, A. A. Uxtomskiylarning o’tgan asrning 20-yillarida birinchi marta ishlatilgan. o’tgan asrning 50-yillariga kelib ta’limda o’qitishning texnikaviy vositalari keng qo’llanila boshladi. Bu jarayon ham pedagogik texnologiyalarning shakllanishiga asos bo’ldi. O’tgan asrning 70-80-yillariga kelib o’zining xususiy pedagogik texnologiyasiga ega bo’lgan “Novator pedagoglar” ta’lim tizimida faoliyat ko’rsata boshladilar. SHahrixon tumanidan Muhammadjon aka Abdurasulov, Mashrabjon Botirov, andijonlik SHukurillo Xodjaev, Mahmudjon Azizov, Qodirjon Parpievlar shular jumlasidandir. pedagogik texnologiya bo’yicha keyingi 10 yil davomida o’zbek olimlari tomonidan ham qator risolalar chop etildi. Jumladan J. Yo’ldoshev va S. O’smonovlarning 2004 yil nashr qilingan “Pedagogik texnologiyalar asoslari” o’quv qo’llanmasi bu borada ancha muvaffaqiyat qozondi. Risolada pedagogik texnologiyaning 20 ga yaqin ta’riflari bayon qilingan. SHu ta’riflarni o’zgartirmay keltirishni ma’qul topdik.

Texnologiya – biror ishda, mahoratda, san’atda qo’llaniladigan usullar, yo’llar yig’indisi.

Texnologiya – ishlov berish, ahvolni o’zgartirish san’ati, mahorati, qobiliyati, metodlar yig’indisi.

Pedagogik texnologiya – o’qitishning, ta’limning shakllari, metodlari, usullari, yo’llari, tarbiyaviy vositalarining maxsus yi\indisi va komponovkasi (joylashuvini) belgilovchi psixologik tartiblar (ustanovkalar) majmuasi; u pedagogik jarayonning tashkiliy – uslubiy vositalaridan iborat.

Pedagogik texnologiya – o’qituvchi mahoratiga bog’liq bo’lmagan holda pedagogik muvaffaqiyatning kafolatlay oladigan, o’quvchi shaxsini shakllantirish jarayonining loyihasidir.

Pedagogik texnologiya – ta’limning rejalashtiriladigan natijalariga erishish jarayoni tafsiloti (I. P. Volkov).

Ta’lim texnologiyasi – didaktik tizimning tarkibiy jarayonli qismi (M. CHoshanov).

Pedagogik texnologiya – o’quv jarayonining o’quvchilar va o’qituvchi uchun so’zsiz qulay sharoitlar ta’minlashni loyihalash, tashkil qilish va o’tkazish bo’yicha hamma detallari o’ylab chiqilgan birgalikdagi pedagogik faoliyat modeli. (V. M. Molaxov).

Pedagogik texnologiya – texnika resurslari, odamlar va ularning o’zaro ta’sirini hisobga olgan holda ta’lim shakllarini optimallashtirish vazifasini qo’yuvchi o’qitish va bilimlarni o’zlashtirishning hamma jarayonlarini yaratish, qo’llash va aniqlashning tizimli metodidir. (YuNESKO).

Pedagogik texnologiya – pedagogik maqsadlarga erishish uchun foydalaniladigan barcha shaxsiy, uskunali va metodologik vositalarning tizimli yig’indisini va ularning amal qilish tartibini bildiradi.          (M. V. Klarin)

Pedagogik texnologiya – bu so’zsiz rioya qilish eng yuqori natijani kafolatlaydigan ko’rsatmalar emas, balki qonuniyatlar bo’lib, ularning amaliy ahamiyatidan iborat. (V. Yu. Pityukov).

Pedagogik texnologiya – bu tizimli fikr yuritish, usulini pedagogikaga singdirish, boshqacha qilib aytganda, pedagogik jarayonni muayyan bir tizimga keltirishdir. (Sakomoto).

Pedagogik texnologiyaning mohiyati – didaktik maqsad, talab etilgan o’zlashtirish darajasiga erishishdan iborat bo’lib, uni tatbiq etishni hisobga olgan holda ta’lim jarayonini ilgaridan loyihalashda namoyon bo’ladi. (U. Nishonaliev).

Pedagogik texnologiya – bu o’qituvchi (tarbiyachi) ning o’qitish (tarbiya vositalari yordamida) o’quvchi (talaba) larga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta’sir ko’rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan sifatlarni shakllantirish jarayonidir.(M. Saidahmedov).

Pedagogik texnologiya – bu jamyat ehtiyojidan kelib chiqib, shaxsning oldindan belgilangan ijtimoiy sifatlarini samarali shakllantiruvchi va aniq maqsadga yo’naltirilgan o’quv jarayonini tizim sifatida qarab, uni tashkil etuvchilar, ya’ni o’qituvchi (pedagog)ning o’qitish vositalari yordamida tahsil oluvchilarga ma’lum bir sharoitda muayyan ketma-ketlikda ko’rsatgan ta’sirini va ta’lim natijasini nazorat jarayonida baholab beruvchi texnologiyalashgan ta’limiy tadbirdir. (B. G’. Ziyomuhammedov).

Pedagogik texnologiya – bu ob’ektiv, moddiy jarayon. Agar biz o’quv tarbiya jarayonidan uning ob’ektiv, moddiy (substantsiyalik) jihatini ajrata olsak, shunda biz texnologiyaga, eng kamida, uning tafsilotiga ega bo’lamiz. (V. K. Diachenko).

Pedagogik texnologiya – bu o’qitishga o’zishga xos yangicha (inovatsion) yondashuvdir. Bu pedagogikadagi ijtimoiy muhandislik tafakkurining ifodalanishi, texnokratik ilmiy ongining pedagogika sohasiga ko’chirilgan tasviri, ta’lim jarayonining muayyan standartlashuvi shisoblanadi. (B. L. Farberman).

Pedagogik texnologiya, turli mualliflar (mangbalar) ning barcha ta’riflari mazmunini o’zida mujassam etuvchi umumlashtirishdan iborat. (G. K. Selovko).

O’tgan asrning 90 yillari sobiq ittifoqda novator pedagoglar ish usullari keng tar\ib qilindi va ularning yutuq va kamchiliklari chuqur o’rganildi. Bu usullar o’ziga xos o’sha davr uchun katta samara berishi kuzatildi. Lekin novatorlarning ish uslublari lokal ta’lim muassasalaridagina qo’llanildi va muvaffaqiyatga erishdi xolos. Ularni ommalashtirib bo’lmadi. Bu usullarning ayrim elementlarigina ta’limda hozirgacha qo’llanilib kelinmoqda (o’yin usuli) rivojlangan davlatlarda Osborn, Gordon, Blyum kabilar tomonidan esa «miya hujumi» kabi «demokratlashgan» ta’lim texnologiyalari taklif etildi. Bu usullar hozirgacha g’arbda keng qo’llanilib kelinmoqda. «Pedagogik texnologiya» termini yoki iborasi kundalik pedagogik nashrlarda ham keng qo’llanilib kelmoqda.

Pedagogik texnologiya-ta’lim jarayonining natijasi oldindan to’la belgilangan ya’ni kafolatlangan o’ziga xos ishlab chiqarish texnologik jarayoni kabi holga aylantiruvchi usullar to’plamidir. Ya’ni pedagogik texnologiya ta’limning ijobiy natijasini to’la kafolatlay oluvchi uslublar (metod) majmuasi deb qaraladi. Pedagogika tarixida, juda qadimdan shunga o’xshash usullar qo’llanilib kelingan. Bu borada har bir mashhur davlatlar arboblari va taniqli sarkardalarning ta’lim, tarbiya va intizom haqidagi mashhur nizomlari va tuzuklari (instruktsiya) yaratilgan. Islom mutafakkirlari, O’rta Osiyo olimlari va davlat arboblarining faoliyati bunga yaqqol misol bo’la oladi. Sahix xadislar, Temir tuzuklari, Qutadg’u bilik, Qobusnoma kabi durdonalar shular jumlasidandir.

Pedagogik texnologiya bu ta’limni amalga oshiruvchi ma’sul shaxsning maqsadi bo’lmay, balki ta’limni amalga oshirish maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar, usullar va printsiplar majmuasidir. SHundan kelib chiqib, aytish mumkinki, pedagogik texnologiya o’qituvchining  tajriba va mohirlik darajasidan qat’iy nazar albatta bir xil darajadagi ijobiy natijaga olib keluvchi metodik texnologiya majmuasidir. Pedagogik texnologiya asosini-o’qitish metodlari va printsiplari, xususan izchillik printsipi tashkil etadi. Bu umumiy printsipsiz pedagogik texnologiyaning yaratilishi  va muvaffaqiyat qozonishi mumkin emas.

Pedagogik texnologiya-o’qitish jarayonini izchil metodik tashkil etish, qo’llash, bilimlarni sinab ko’rish va baholash, inson imkoniyatlarini va salohiyatini hisobga olish, ularni to’la ishga solish va qo’llashni, intelektni darajasini  aniqlash  va undan samarali foydalanishni tashkil qilish, zamonaviy fan-texnika yutuqlari va kompьyuter texnologiyalari yutuqlaridan foydalanib, samaradorligini eng yuqori darajaga ko’tarishdan iborat jarayon (tadbir)dir.

Yapon olimi T.Sakomoto fikriga ko’ra «Pedagogik texnologiya-o’qitishda izchillik yondashuvini qo’llashdir». Izchil yondashish (izchillik printsipi) pedagogik texnologiyaning boshqa usullardan ajratib turuvchi asosiy belgisidir. SHuni ta’kidlash kerakki, axborot texnologiyalarini pedagogik texnologiyadan ajrata bilish kerak. Pedagogik texnologiya-bu ta’limga zamonaviy innovatsion yondashuvdir. Yangi pedagogik texnologiyalarni ta’lim tizimida qilinayotgan barcha yangiliklar, qurulishlar,chet ellar bilan tajriba almashishlar, bir so’z bilan aytganda islohotlar pedagogik innovatsiyadir. Yangi pedagogik texnologiyalar ham o’qitishning asosiy tamoyillari va metodlariga asoslanadi. Didaktika qoidalariga amal qiladi. Muayyan psixofizialogik, pedagogik jixatlarni hisobga olgan holda o’quv jarayonida, ta’limda qo’llaniladi va uning samaradorligini oshirishga hizmat qiladi.

Adabiyotlar:

  1. Ziyamuhamedov B. , Ziyamuhamedova S. «Novaya pedagogicheskaya texnologiya». T. Izd.med.lit. 2002. 118 str.
  2. Bauberg I.V. , Yudin E.G. Stanovlenie i suhnostь sistemnogo podxoda. M.; 1973. 84s.
  3. Sadovskiy V.N. Osnovanie obshey teorii sistem. M. 1974. S 35.
  4. Klarin M.V. Pedagogicheskaya texnologiya v uchebnom protsesse. M. Znanie, 1989, s.75.
  5. Guzeev V. «Ot metodik-k obrazovatelьnoy texnologii.«Narodnoe obrazovanie (jurn)». 1988, izd. №5, s.84-91.
  6. Pedagogik izlanish. T. 1990, 604 sax.
  7. Ya.A. Komenskiy Buyuk didaktika Toshkent 1975.

NOVATOR PEDAGOGLAR ISH USULUBLARI VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARI

  1. Novator pedagoglar ish uslublarining ommaviylashish tarixi.
  2. A. Omanashivilining 6 yoshli bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish bo’yicha mulohazalari.
  3. F. SHatalovning tayanch belgilari va ulardan fizika o’qitishda foydalanish.
  4. P. Volkovning ijodkorlikka o’rgatish darslari.

Pedagogikada novatorlik o’tgan asrning 70-80 yillarida sobiq ittifoqda paydo bo’ldi. Novatorlarning pedagogik texnologiyalari turli tuman bo’lsada, Ya.A.Komenskiyning didaktik printsiplariga va ta’limning 4 asosiy printsipiga amal qiladi. XX asrning 90-yillariga kelib sobiq ittifoq matbuotida  novator pedagoglar xaqida qator maqolalar e’lon qilindi. Novator pedagoglardan Donetsklik 5-maktabning mashhur matematika fani o’qituvchi V.F. SHatalovning birinchi kitobi «Uch baholar qayoqqa va qanday qilib yo’qoldi» nomi bilan 1979 yili nashr qilindi va juda katta muvaffaqiyat qozondi. 1987 yili sobiq ittifoqning eng ko’zga ko’ringan bir necha (20 ga yaqin) novator pedagogolari bir yerga yi\ilib yozgi maktab tashkil qilgani holda o’zaro fikr almashdilar va bu uchrashuvning natijalari har bir pedagogning alohida uslubiy hayotiy kitoblari va birgalikda (literaturnaya gazeta 1987 avgust) maqolalari bilan e’lon qilindi. Bu novatorlarning kitoblari juda katta shovshuvlarga sababa bo’ldi. Minglab pedagoglar o’zlarini bu novatorlikni o’rganishga va o’qitish jarayonida ularni ishlarini takrorlashga urindilar. Lekin ming afsuski, barcha ham bir xilda yutuqqa erisha olmadilar. Ayrim pedagoglar yaxshi-ijobiy fikr aytsa, ayrimlari novator pedagoglarni tanqid qilib chiqa boshladilar.

Ayrim pedagoglar novatorlar uslubidagi asosiy \oyani to’la tushunib yetmagan xolda, ularga ko’r-ko’rona ergashdilar va natijada  juda ko’pchilik ijobiy natijaga erisha olmagach, xafsalalari sovib ketdi. Ammo juda ko’p pedagoglar o’z ish uslubini keskin o’zgartirishib bu sohada o’zgarishlar olib bordilar. Uzoq yillar qilingan mehnatlar ko’pchilikka o’z samarasini berdi. Natijada novator pedagoglarning quyidagi asarlari nashr qilindi.

CHistyakova N.N, Buyanova T.A «O’quv ishlab chiqarish kombinatida kasb tanlashga yo’llash», SHatalov V.F «Tayanch nuqtasi», Volkov I.P ning «Ijodkorlikka o’rgatamiz», Ilьin Ye.N ning «Munosabatda bo’lish san’ati», Lisenkova S.N ning «O’qish oson bo’lganda», Gangarova T.I ning «Tarix darslari», Omonashvili SH.A ning «Zdrastvuyte deti» va «Kak jivyoti deti» asarlari, SHetinin M.P ning «+amrab olish» kitoblari shular jumlasidandir. Bu novator pedagoglarning texnologiyalari har biri o’ziga xos bo’lib, alohida asosni tashkil etdi. Bu asosni tushirib qoldirilsa, texnologiya o’z mohiyatini yo’qotadi. Masalan, SH.A.Omonashvili 6 yoshli bolalarni o’qitishning «o’yinlar usuli»ni taklif etadi va o’zi shu usul bilan mashg’ulotlar olib boradi. Bu borada olimning o’z shogirdlari bilan kelishgan yutuqlari beqiyosdir. Omonashvili darslarida o’quvchi o’zini juda erkin tutadi. Hech qanday majburiy buyruqbozlik kabi zo’riqishlarni sezmaydi, xuddi bog’chada o’ynayotgan o’yinlarini maktabda davom ettirayotganday bo’ladi va sinfga «kirib» qolganini payqamaydi. Baholash borasida ham muallif zo’r kashfiyot qilgan.

Masalan, matematik misollarni o’quvchi ko’zi yumuq holda yechadi va o’qituvchisi kimni qachon rag’batlantirganini baholaganini farqiga bormaydi yoki umuman bu jarayonni ko’rmaydi. Natijada har bir o’quvchi o’z vaqtida baholandim deb xis qiladi. O’qituvchit esa: «rahmat», «yaxshi», «a’lo», «ofarin», «tasanno» kabi iboralarni ishlatib, o’quvchilar yonida yurib turadi va shu bilan ularni baholaydi. Bunda savolga oldin va keyinroq javob bergan o’quvchilar qachon javob bersa o’sha zahoti baho olgandek xulosaga (hisga) ega bo’ladilar va ularning qiziqishlari so’nmaydi. Agar o’quvchilar ko’zi ochiq bo’lib, baholash jarayonini ko’rib tursa edi, ular kimdir oldinroq va kimdir javob berishdan keyinroq baho (taqdir) olganini sezib, qiziqishi bir oz bo’lsada so’nishi yoki susayishi mumkin edi. Bu pedagogik ustalik chinakam pedagogik mahorat deb baholanishi mumkin. Bu o’ziga xos texnologiya bo’lib, undan barcha bir xil yutuqqa erishishi mumkin.  I.P Volkov esa asosan ulgurmovchi o’quvchilar bilan shug’ullansa-da, shogirdlaridan juda ko’p olimlar, rassomlar, haykaltaroshlar, musiqachilar, muhandislar va boshqa juda ko’p ixtisosliklarni egallagan kishilar chiqqanlar. Volkovning uslubida o’quvchining shaxsiy qiziqishlari, layoqati va uquvi rivojlantiriladi. O’quvchi har bir tayyorlagan yoki bajargan ijodiy ishini «Hisob daftarchasi»ga yozib boradi. «Hisob daftarchasi» dagi ijobiy taqrizlar o’quvchini yanada ijodga chorlaydi.

E.N.Ilьinning adabiyot darslarida esa o’qimaydigan (ya’ni kitob o’qimaydigan) o’quvchining o’zi yo’q. Masalan o’qituvchi biror she’rni misralarini o’qiydi va ma’nosiga qarab muammoni qo’yadi. Muammoni ustida o’ylanishga «majbur» bo’lgan o’quvchilar butun asarni goho esa shoir yoki o’quvchining to’la ijodini o’rganishga xarakat qiladi. “SHagi navstrechu” Ilьin Lermontovning “SHoir o’limiga” bag’ishlagan she’rini o’qitish haqida shunday deydi:«Komentiruyu stixotvorenie Lermontova “Na smertь Poeta”

Ne mog ponyatь v sey mig krovavыy,

Na chto on ruku podnimal! …

Bыtь mojet, govoryu klassu, avtoru etix slov sledovalo bы inache skazatь: «na kogo on ruku podnimal» ? Vedь rechь-to idet o poete, cheloveke. Ne dopustil li Lermontov oshibki? Lermontov?! Zadumalisь. Priem dostig tseli: aktiviziroval. «Lermontov nashel vernoe slovo. Pushkin-eto ne tolьko Pushkin, eto …, eto …»-rebyatam ne xvataet slov, umeniya, znaniy, chtobo’ doskazatь, chem yavlyaetsya dlya nas Pushkin. CHto j, pridetsya poramo’slitь doma i obstoyatelьno otvetitь na vopros:

«Na chto on (Dantes) ruku podnimal»? »

Azorsk maktabining sobiq direktori M.P.SHetinin esa maktabni deyarli to’laligicha aktyorlik teatriga aylantirishga muvaffaq bo’lgan deyilsa xato bo’lmaydi.

Bu maktabda barcha fanlarning mashg’ulotlari teatrlashtirilgan sahnalar ko’rinishida o’tkaziladi.  O’quvchilar Nьyuton yoki Platon davriga qaytishlari, o’sha davr liboslari va muhitida, xuddi o’sha olimlar singari fikr almashadilar va bahslashadilar. O’quvchilar o’sha olimlar davriga mos saxna bezaklarini, kiyim bosh-liboslarini o’zlari tayyorlaydilar. Bunday darslarga qiziqish keskin ortadi, o’quvchilar o’zlari ijod qiladilar, dars o’tadilar. Mashg’ulotni o’tishida barcha o’quvchilar qatnashadi.

Adabiyotlar:

  1. Komenskiy Ya.A Buyuk didaktika. T, 1975, 240 s .
  2. Pedagogik izlanish. T. 1990, 604 s
  3. SHatalov V.F. «Tochka oporы». M. 1987 s 160
  4. Ilьin Ye.N SHagi navstrechu. M, 1986, 32 s
  5. Omonashvili SH.A. Zdrastvuyte deti. M, 1986, 32s
  6. Omonashvili SH.A Kak jivyote deti?. M, 1986, 175 s
  7. Volkov I.P Priobshenie shkolьnikov k tvorchestvu.M,1982, 150 s
  8. Qori-Niyoziy. Hayot maktabi, T, 1966, 287s

 

MATEMATIKANI O’QITISHDA YANGI INFORMATSION TEXNALOGIYALAR VA INTERNET XIZMATI TURLARIDAN FOYDALANISH

Reja

  1. Kompyuter texnikasi va texnologiyalarining rivojlanishi.
  2. Yangi informatsion texnologiyalarning yaratilishi va istiqbollari.
  3. Internet xizmati turlari va uning istiqbollari.
  4. Matematika o’qitishda Internet xizmati turlaridan foydalanish imkoniyatlari.

Keyingi yillarda kompьyuter texnalogiyasining jadal rivojlanishi yangi informatsion texnologiyalarning yaratilishiga va ularning xam intensiv rivojlanishiga olib keldi. Yangi  informatsion texnologiyalar o’z navbatida fanning barcha sohalari iqtisod, texnika, fizika, matematika, ximiya va hatto fiziologiya sohalariga kirib bormoqda va qo’llanilmoqda. Internet tarmo\ining kengayishi va internet xizmati turlarining ko’payib borishi ham ilmiy texnik taraqqiyoti rivojiga salmoqli xissa qo’shmoqda. Yangi informatsion texnologiyalar o’quv jarayonlariga ham keng ko’lamda qo’llanila boshlandi. Jumladan, masofadan o’qitish internet ma’lumotlaridan o’quv jarayonida foydalanish imkoniyatlari paydo bo’ldi. Bu esa yangi pedagogik texnalogiyalarini hosil bo’lishiga va rivojlanishiga olib keldi. Ushbu ma’ruza internet bilan tanishuvga va internet xizmati  turlarini matematika o’qitishiga qo’llash, balki fizikani o’qitishda internet ma’lumotlaridan foydalanishga bag’ishlanadi. Ming marta eshitgandan –bir marta ko’rgan afzallik pirintsipi asosida o’quvchi va talabaga internetda matematikaga oid ma’lumotlarni olishni namoyish qilish va bu ma’lumotlar bilan tanishib, ularga tahlil qilishni o’rgatish maqsadga muvofiqdir.

Hozirgi kunda kompьyuter hayotimizning barcha sohalariga shiddat bilan kirib kelmoqda. Turli mutahasislar, tadbirkorlar, ijodkorlar o’z mexnat faoliyatida kompьyuterlardan keng fodalanmoqdalar. Komp’yuter yordamida ajoyib mo’jizalar yaratilayotgani ham sir bo’lmay qoldi. Kelajakni uningsiz tasavvur qilish mumkin emasligi shu kunda barchaga ayondir. Bugun kamp’yuterda hisoblash, yozish, o’rganish, gapirish, saqlash, chizish, qayta ishlash, musiqa yozish, axborotni olish va biror manzilga yuborish  tahrirlash, maketlar tayyorlash, audio va video ma’lumot yaratish mumkin. Uning imkoniyatlari kundan-kunga ko’paymoqda, shuning uchun u ishda, o’qishda, uyda va hatto dam olishda insonning eng ishonchli do’stiga aylandi.

Texnologiya so’zi grekchadan tarjima qilinganda san’at, maxorat, ko’nikma kabi ma’nolarni anglatadi. Jarayon deganda esa qo’yilgan maqsadga yetishish borasidagi barcha xarakatlar majmuasi tushiniladi. Jarayon inson tanlagan strategiya bilan belgilanishi va usullar majmuasi yordamida amalga oshirishi darkor. Informatsion texnologiya obekti jarayon yoki xodisalar holati haqidagi ma’lumatlarni informatsion mahsulotni bir ko’rinishdan ikkinchi ko’rinishga, sifat jihatdan mutloq yangi ko’rinishga keltiruvchi, ma’lumotlarni to’plash, qayta ishlash va uzatishning 6 asosiy va usullari majmuasidan foydalanish jarayonidir. Moddiy ishlab chiqarish texnologiyasining maqsadi inson yoki tizim extiyojlarini qondiruvchi mahsulot chiqarishdan iborat bo’lsa, informatsion texnologiyaning maqsadi-tahlil qilish, biror bir xulosaga kelish va qaror qabul qulish uchun zarur bo’lgan ma’lumotlarni amalga oshirish uchun dastgoxlar, asbob-uskunalar va shu kabi texnik vositalar yoki qurilmalar yordamida amalga oshirilgani kabi, informatsion tizimlarda ham huddi shunday texnik vositalar mavjud. Ularga komp’yuterlar, tarmoq vositalari va aloqa kanallari programma va matematik ta’minotlar kiradi. Informatsion texnologiya o’zi uchun asosiy bo’lgan informatsion tizimlar bilan bevosita bog’liqdir. CHunki informatsion texnologiya informatsion tizimlarda mavjud bo’lgan ma’lumotlar ustida bajariladigan turli xil murakkablikdagi operatsiyalar bajarishdan iborat bo’lgan tartiblashtirilgan jarayondir.

Yangi informatsion texnologiyalar jamiyat informatsion resurslaridan oqilona foydalanishning eng muhim usullaridan biri bo’lib, hozirgi vaqtga qadar u bir necha evalyutsion bosqichlarni bosib o’tdi. Bu bosqichlarning almashinuvi aksari ilmiy texnikaviy progresning rivojlanish, ma’lumotlarni qayta ishlashning yangi texnik vositalari paydo bo’lishi bilan belgilanadi. Rivojlangan jamiyatda axborotni qayta ishlashning  asosiy texnik vositasi sifatida shaxsiy komp’yuterlar ishtirok etadi. Bu ma’lumotlarni yig’ish, qayta ishlash jarayonlariga va foydalanish usullariga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Informatsion doiraga shaxsiy komp’yuterlarni joriy qilinishi, telekomunikatsion aloqa vositalarini qo’llanilishi informatsion informatsion texnologiyani rivojlanishida yangi bosqichi belgilab berdi. Natijada «yangi» va «zamonaviy» kabi sinonimlar hosil bo’ldi. Yangi sifatli bu texnologiyaning evolyutsion emas, novatorlik xarakterini ifodalaydi. Uning tadbiq etilishi, shuning uchun ham yangilikni yaratdi. Bu muassasa va korxonalar faoliyati mazmunini sezilarli o’zgartiradi. Yangi informatsion texnologiya tushunchasiga kamunikatsion texnologiya ham qo’shiladi, chunki bu texnologiya ma’lumotlarni turli radio, telefon, kosmik aloqa kanallari yordamida uzatishni ta’minlaydi. Informatsion texnologiyani rivojlanishi to’g’risida bir necha nuqtai nazar mavjud. Ularning har biri uchun asosiy mezonlar shaxsiy komp’yuterning paydo bo’lishi va ma’lumotlarning tarmoqlangan qayta ishlash uslubini kashf etilishi. Bu esa informatsion texnologiya taraqqiyotida yangi bosqich boshlanganini  anglatadi. Xozirgi kunda mutaxassislar, guruhlar yirik ishlab chiqarish korxonalari va muassasalarningfaoliyati ko’p jihatdan ularning qay darajada zaruriy ma’lumot bilan to’la taminlanganligiga, hamda ushbu ma’lumotlardan  qay darajada samarali foydalana olayotganliklariga bog’liq  bo’lib qolmoqda. Bundan tashqari  internetning kirib kelishi va uning o’ziga xos yo’li fan tsivilizatsiyasining yuksak cho’qqilaridan biridir.  SHu kungacha kelib biror  bir ma’lumotni olish, yangilik bilan tanishishda turli hil axborot  vositalari orqali (jurnal, gazeta, radio va televideniya) foydalanar edik. Endi bo’lsa, ma’lum daqiqalar ichida o’zingiz istagancha ma’lumotga ega bo’lishingiz mumkin. Bundan tashqari internet  hizmatidan foydalanish orqali chet el bilan aloqa qilishingiz, konferentsiyalarda qatnashib (shu yerning o’zida) ilmiy saloxiyatingizni oshirishingiz mumkin.

Internet 20–asrning eng buyuk kashfiyotlaridan biri hisoblanadi. Ushbu kashfiyot tufayli butun jaxon bo’ylab yoyilib ketgan yuz milionlab komp’yuterlarni yagona  infarmatsion muhitga biriktirish mikoniyati tu\ildi. Foydalanuvchi nuqtayi nazardan tahlil qiladigan bo’lsak internet birnchi navbatda tarmoq jihozlariga o’zaro ma’lumotlar almashish  virtual muloqot qilish imkonini yaratib beruvchi infarmatsion magistral vazifasini o’taydi. Ikkinchidan esa unda mavjud bo’lgan ma’lumotlar bazasi, majmuasi dunyo bilimlar omborini tashkil etadi. Undan tashqari internet bugungi kunda dunyo bozorini o’rganishda   marketing ishlarini  tashkil etishda zamonaviy biznesning eng muxum vositalridan biriga aylanib bormoqda. Internet va unga bog’lanishning umumiy shakli internetga bog’lanish va undan foydalanishning asosiy texnik vositasini shaxsiy komp’yuterlar tashkil etadi. Uning imkoniyatlarini kenggaytirish uchun unga mikrafon, video kamera, ovoz chiqargich, va boshqa qo’shimcha qurilmalar ulanishi mumkin. Internet xizmati internet provayderlari yordamida aloqa kanallari orqali  amalga  oshiriladi. Aloqa kanallari sifatida telefon tarmo\i, kabelli kanallar, radio va kosmos aloqa tizimlaridan foydalanish mumkin. Internet tarmog’ining asosiy yacheykalari bu shaxsiy kop’yuterlar va ularni o’zaro bog’lovchi lokal tarmoqlaridir. Internet alohida kompьyuterlar o’rtasida aloqa o’rnatibgina qolmay,  balki kompьyuterlar guruxini o’zaro birlashtirish imkonini ham beradi. Agar biron bir mahalliy tarmoq bevosita internetga ulangan bo’lsa, u holda mazkur tarmoqning har bir ishchi stantsiyasi internetga ulanishi mumkin. SHunigdek, internetga mustaqil ravishda ulangan kompьyuterlar xam mavjud. Ularni xost kompьyuterlar (host-rahbar) deb ataladi. Tarmoqqa ulangan har bir kompьyuter o’z adresiga ega va uning yordamida jaxonning istalgan nuqtasidagi istalgan mijozini topa olishi mumkin. Internet o’z-o’zini shakllantiruvchi va boshqaruvchi murakkab tizim bo’lib, asosan 3 tarkibiy qismdan tashkil topgandir.

-texnik

-programmaviy

-informatsion

Internetning texnik tarkibiy qismi xar-xil turdagi  va tipdagi komp’yuterlar, aloqa kanallari (telefon, sputnik, shisha tolali va boshqa turdagi tarmoq kanallari) hamda tarmoq texnik vositalari majmuidan tashkil topgandir. Internetning ushbu texnik vositalarining barchasi doimiy va vaqtinchalik asosda faoliyat ko’rsatilishi mumkin. Ulardan ixtiyoriy birining vaqtinchalik ishdan chiqishi internet tarmo\ining umumiy faoliyatiga aslo tasir etmaydi. Internetning programmaviy ta’minoti tarmoqqa ulangan har xil komp’yuterlar va tarmoq vositalarini yagona standart asosida (yagona tilda) muloqat qilish, ma’lumotlarni ixtiyoriy aloqa kanali yordamida uzatish darajasida qayta ishlash, axborotlarni qidirib topish va qayta saqlash, hamda tarmoqda informatsion havfsizlikni ta’minlash kabi muhim vazifalarni amalga oshiruvchi programmalar majmuidan iborat. Internetning informatsion tarkibiy qismi internet tarmog’ida mavjud bo’lgan turli elektron xujjat, grafik, rasm, audio yozuv, video tasvir va xokozo ko’rinishdagi axborotlar majmuasidan tashkil topgandir. Ushbu tarkibiy qismning muhim xususiyatlaridan biri, u butun tarmoq bo’ylab taqsimlanishi mumkin. Masalan, shaxsiy komp’yuterimizda o’qiyotgan elektron darsligingizning matni bir manbadan, rasmlari va tovushi ikkinchi manbadan, video tasviri va izohlari esa uchunchi manbadan yig’ilishi mumkin.  SHunday qilib, tarmoqdagi elektron hujjatni o’zaro moslashuvchan giperbog’lanishlar orqali bir necha manbalar majmuasi ko’rinishida tashkil etish mumkin ekan. Natijada milionlab o’zaro bog’langan elektron  xujjatlar majmuasidan tashkil topgan informatsion muxit hosil bo’ladi.

Internet avvalom bor uning foydalanuvchilarga informatsion hizmat ko’rsatish uchun yaratilgandir. Umuman olganda internet hizmati turlari nihoyatda ko’p va xilma xil bo’lib yangi xizmat turlari kun sayin paydo bo’lib, ba’zilari yo’qolmoqda. Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

  • WWW elektron sahifa xizmati.

-Elektron pochta xizmati

  • Telekonferentsiya (usenet)
  • Fayllarni uzatish(FTP)
  • Domen ismli sistemalar xizmati(DNS)
  • Telnet xizmati
  • IRC xizmati yoki Chat konferentsiya
  • Ma’lumotlarni izlash xizmati.

Internetda qidiruvchi sistemalari. Internetda ma’lumotlarni topishning qulay usullari mavjud. Bu vazifani qidiruv sistemalari bajaradi. Bu qidiruv sistemalari ma’lumotlar katalogiga  va maxsus qidirish sistemasiga ega.  Ular yordamida ma’lumotni tezda topish mumkin. Quyida ommabop qidiruv sistemalar ro’yxatini keltiramiz:

YAHOO http:// WWW.yahoo.com

Taniqli va foydalanishga qulay qidiruv sistemasi shuning uchun foydalanuvchilari ko’pchilikni tashkil etadi.

YAHOO http://www. Excite. Com.

Eng ommaviy server . juda boy, turli xil mavzudagi tanlangan ilovalarni o’z ichiga oladi.

Open Text http:// www.open text.com

www xujjatlardan qidiruv olib boradi.

Lycos  http:// www.lycos.com

1994 yilning oxiridan ishlayotgan qidiruv sistemasi. Eng keksa ommaviy qidiruv sistemalaridan biri bo’lib, keng foydalanuvchilar doirasiga ega.

Rossiya ommaviy qidiruv sistemalari

Rambler http:// www.rambler.ru

Rossiya eng katta qidiruv sistemasi .  10500 Rossiya serverida qidiruv olib boradi. Ma’lumotlar bir necha tillarda to’plangan.

Yandex  http:// www.Yandex.ru

9000 ta Rossiya serverini o’z ichiga algan qidiruv sistemasi.

Tela  http:// www.tela.dux.ru

1000 ta Rossiya serverini qamrab olgan DUX kompaniyasining qidiruv sistemasi.

Hozirgi kunda internetda ishlashni osonlashtiruvchi o’nlab provayderlar    mavjud. Bu provayderlardan eng mashxuri «Rambler-Prov» provayderidir. Bu provayderdan foydalanish uchun «Rambler» provayderiga kirib, o’zingizga kerakli sayt yoki ma’lumot nomini yozishingiz bas, bir necha soniya ichida sizni qiziqtiruvchi masala bo’yicha internetda nechta sayt borligini, bu saytlarda qancha xujjatini saqlashini aniqlab olasiz. Bu provayderda ma’lumotlarni uch xil usulda saralash mumkin. Xususan saytlar bo’yicha, sahifalar bo’yicha va ma’lumotni kiritish vaqti bo’yicha saralash amalga oshiriladi. Buning uchun sortirovka belgisi ostidan «saytы», «stranitsы» yoki «po date» so’zlaridan keraklisi ajratib olinadi, ya’ni sichqon belgisi shu so’zlardan birontasi ustiga qo’yib chap tugmachasi bosiladi. Masalan saytlar bo’yicha optika bo’limini o’qitish uslubiyoti to’\risidagi ma’lumotlar izlaylik. SHunda saytlar bo’yicha «metodika prepodavaniya optiki» so’zlariga taaluqli -1003 ta sayt bor ekanligi aniqlanadi va bu saytlarda 3000 ta hujjat saqlanayotganini ko’rsatiladi. Xuddi shunday sahifalar bo’yicha ham yoki ma’lumotlarning kiritilish vaqtlari bo’yicha ham topish mumkin. Bu provayder internetda yangi ish boshlayotganlar uchun juda qulaydir. Internetdan olingan ma’lumotlar va yangiliklar asosida darslar o’tildi. Bu materiallardan foydalanish bilan bir qatorda o’quvchilarni darsga qiziqishini oshirishga erishiladi. Olingan ma’lumotlar o’quvchilar bilan birgalikda tahlil qilinadi. Bundan tashqari internetdan foydalanish, internet hizmati va provayderlari to’g’risida ham ma’lumotlar beriladi. O’quvchilarni qiziqishlariga oid ma’lumotlar olish mumkinligi aytib o’tiladi. Bundan tashqari internetdan foydalanish va internet provayderlari to’g’risida ham ma’lumotlar berildi. O’quvchilarni jalb qilishga oid ma’lumotlar olishga erishiladi.

Adabiyotlar

  1. Raxmonqulov S, IBM PS komp’yuterida ishlash T. 1998.
  2. Raxmonqulov S , Roziev F.Z «Virtual kutubxona» T.2000.
  3. Maraximov A.R. , Raxmonqulova S. «Internet va undan foydalanish usullari». T. 2000
  4. Fizika, matematika va informatika jurnali. 2002-2006 yy

 

RIVOJLANGAN DAVLATLARDA QO’LLANILADIGAN PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR

Reja

  1. AQSHda pedagogik texnologiyalarni paydo bo’lishi.
  2. F. Osbornning «Aqliy xujum» usuli.
  3. Analogiya usuli va pedagogik texnologiyaning taraqqiyoti.
  4. Izchillik printsipi va pedagogik texnologiyalar.

Pedagogik texnologiya dastlab AQSHda mashhur olim va pedagoglar B. Blum, D. Krajvol, N. Gronxund, Dj. Kerall, Dj. Blok, L. Anderson, A.F. Osborn, V.D.Gordon va boshqalar tomonidan ishlab chiqildi va rivojlantirildi. Taklif qilingan yangi pedagogik texnologiya pedagogik jarayonni natijasi kafolatlangan «ishlab chiqarish» jarayoniga aylantirishni maqsad qilib olgan bo’lib, 70 yillari deyarli butun rivojlangan davlatlarga tarqala boshladi. Taklif etilgan yangi metod «izchil yondashish» (sistemnыy podxod) va fanlarni matematiklashtirish orqali amalga oshirilishi mumkinligi ko’rsatib berdi.

Yangi pedagogik texnologiyalar ichida «miya xujumi» usuli hozirgi kungacha barcha pedagoglar va ixtirochilar tomonidan keng qo’llanilib kelmoqda. Miya hujumi-ma’lum muammoni hal qilish uchun turli-tuman g’oyalarni umumlashtirish va rivojlantirish usulidir. Ma’lumki, ijodiy tafakkur qilishning jiddiy to’siqlaridan biri ko’pincha berilayotgan g’oyani tanqid qilish va g’oyani berishda hadiksirash hisoblanadi. Mana shu to’siqni bartaraf etish maqsadida Amerika psixologi A.F.Osborn yer yuzida keng tarqalgan «miya hujumi» usuli (Brain storming) ni ishlab chiqdi. Bu usulning mohiyati shundaki, unda har qanday tanqid ta’qiqlanadi. Taklif qilinayotgan har qanday fikrlar va g’oyalar albatta e’tiborga olinadi. Biror muallif tomonidan berilgan g’oya ikkinchi bir kishi tomonidan rivojlantiriladi. Uning barcha ijobiy va salbiy jihatlari, kelib chiqishi va kutilayotgan yoki olinishi mumkin bo’lgan natijalar taxmin qilib ko’riladi. Bu usulda ish yuritish g’arb olimlari «miya hujumi»  samarali usul ekanligini tan olishiga olib keldi. Hatto hazil qilib berilgan yoki noto’g’riligi aniq deb hisoblangan g’oyalar xam, taxmin etilganda ajoyib natijalar uchun zamin bo’la olishi kuzatildi. Bunday «noto’g’ri» va «hazil» g’oyalar o’z navbatida real va qimmatli nazariya va kashfiyotlar, amaliy qo’llanishlar yaratilishiga olib kelidi.

A.F.Osborn fikricha, tadqiqotchilarni ikki guruhga ajratish mumkin ekan. Bir guruh kishilarda g’oyalarni yaratish, ilgari surish va topa bilish qobiliyatlari rivojlangan bo’lsa, boshqa birlarida shu g’oyalarni tahlil qilish uchun qobiliyatlari yuqori bo’lishi aniqlandi. Bunday kishilarning birgalikda ish olib borishlari bir-birlariga xalaqit berishi mumkin. SHuning uchun Osborn bunday «g’oyachi» ixtirochilarni ikki guruhga «fantazyorlar» va «tanqid qiluvchilar»ga ajratishni taklif etdi. «Miya hujumi» usuli ishtirokchilari vazifasiga ya’ni «fantazyorlar» ga faqat g’oyalarni berish kiradi. Xolat barcha g’oyalarni erkin berishga mo’ljallangan bo’lishi kerak. Bunda tanqid qilishgina emas, balki har xil qiliq qilish, qiqirlab kulish va shu kabilar ham qatiyan man qilinadi. «Fantazyorlar» guruhi 5-10 kishidan iborat bo’lib, ma’lumoti, mutaxassisligi turlicha bo’lgan kishilardan tashkil topgandir. Ular qisqa vaqt davomida (5 min-60 min) bir nechta, xattoki o’nlab fikrlarni bera olishlari kerak. Yangi fikrlar berish bilan birga, berilgan fikrlarga o’zgartirish kiritish ham ahamiyatga egadir. Berilgan barcha g’oyalar va takliflar inobatga olinishi shart. «Miya hujumi» usuli natijalari ko’p hollarda guruh boshlig’iga bog’liq. SHu yo’l orqali yig’ilgan g’oyalar ekspertlar guruxiga beriladi. Ular birinchi navbatda amalga oshirish mumkin va mumkin bo’lmaganlariga ajratishadi, so’ngra eng yaxshi deb hisoblanganlarini ajratib oladilar. SHu bilan birga har bir g’oyani sinchiklab tekshirib «ratsional mag’iz»ni topishga harakat qilishadi.

«Miya hujumi» usulini quyidagi asosiy qoidalarga amal qilgan holda olib boradilar:

  1. Muammoni aniq ko’rsatish;
  2. Alohida miya hujumi olib borish (bunda har bir kishi o’z g’oyasini yozib boradi);
  3. Guruhda (gruppovoy) miya xujumini olib borish:
    • berilayotgan barcha g’oyalarni yozib borish;
    • fikrlarni navbati bilan bayon etish;
    • berilayotgan g’oyalarni tanqid qilmaslik;
    • har bir g’oyani muxokama qilish;
    • o’zgalar g’oyalariga quloq solish, e’tibor berish;
    • g’oyalarni ijobiy qabul qilish.
  4. Har bir g’oyani ijobiy tahlil qilish
    • aniqlab olish va yaxshi tushunish uchun;
    • birlashtirish va asosiysini ajratish.

Pedagogikada bu usulni rivojlantirish, ta’limini samarasini, o’quvchilarning muammoga qiziqishlarini ortishini ta’minlaydi.

Sinektika

«Miya hujumi» usulini rivojlantirib va takomillashtirib, Amerika olimi V. D. Gordon «sinektika» deb ataluvchi uslubni taklif etdi. Gordon fikriga ko’ra «sinektika» guruhi a’zolari 5-7 kishidan iborat bo’lishi mumkin. Bu kishilar turli kasb egalari yoki turli fanlar vakillari, turli yoshdagi va maxorati ham turlicha bo’lgan kishilardan tuziladi. Sinektikaning asosida miya hujumi yotadi, faqat u doimiy guruhlar tomonidan o’tkaziladi, chunki ushbu guruhlar maxsus usullarni o’zlashtirgan va tajriba orttirgan holda tasodifiy yig’ilgan odamlardan unumliroq ishlaydilar.

Ixtirochilik vazifalarini hal etish, notanish narsani tanish narsaga, odatdagi narsani odatdan tashqari narsaga aylantirishga asoslanadi, ya’ni mazkur muammo yuzasidan yangi nuqtai nazar izlagan holda psixologik inertsiyani kamaytirishdir. Notanish narsani tanishga aylantirish-bu muammoni o’rganish va unga ko’nikishdir. Qarama-qarshi jarayon, ya’ni odatiy narsani odatdan tashqari narsaga aylantirish quyidagi to’rtta o’xshashliklar yordamida amalga oshiriladi.

To’g’ri o’xshashlik (analogiya)da vazifani bajarish uchun o’xshash ob’ektlar, vaziyatlar, texnika, pedagogik, psixologik va jonli tabiyat printsiplari ishlatiladi.

SHaxsiy o’xshashlik (analogiya). Bunda ixtirochi o’zini qandaydir muammoli vaziyatning bir qismi, o’rganilayotgan ob’ekt yoki uning bir qismi, masalan, mashina qismlari, mexanizmning xarakatlanuvchi qismi bilan tenglashtirish, bir xil deb hisoblashdir. Bunda vazifani yechayotgan kishi o’rganilayotgan predmet ichiga kirib boradi va uni aniqlashga, ko’z oldiga keltirishga, tushunishga his qilishga harakat qiladi.

Ramziy o’xshashlik (analogiya). Bu umumlashtirilgan va mavxum o’xshashlikdir. Bu yerda ko’proq shoirlik qiyofasi, kinoya va solishtirish, ya’ni ma’lum bir jism yoki jarayon xususiyatlari bilan tenglashtirish uchun ishlatiladi.

Xayoliy o’xshashlik (analogiya). Bu o’xshashlik muammolarini xayolan yechishga imkon beradi, ya’ni «ertakdagi kabi» mumkin bo’lmagan g’ayri tabiiy jarayonlar (masalan, yerni tortishish kuchini o’chirib qo’yish, yorug’lik tezligini o’zgartirish) yoki g’aroyib mavjudodlar (jin, shayton, dev) ni xoxlagan ish modeliga aylantirish va hokazo.

Xayolparastlik (fantaziya) barcha ijodiy yo’nalishlarda muhim axamiyatga ega, shuningdek matematika sohalarida ham. SHuning uchun uning rivojlanishiga hissa qo’shayotgan ertaklar, ilmiy xayoliy adabiyotlar ratsionalizatorlar, ayniqsa, boshlovchi ratsionalizatorlar uchun yordam vositasini o’tashi mumkin.

Juda ko’p davlatlarning pedagoglari tomonidan pedagogik texnologiyalarning qo’llanilishi, o’quvchilarning o’zlashtirishlarini keskin ko’tarilishiga olib keldi. Koreyada pedagogik texnologiyalarning qo’llanilishi natijasida 50 ming o’quvchidan 15% o’rniga 75% i yaxshi o’zlashtirishga erisha boshlagani kuzatildi. Bu usul qo’llanilganida o’rtacha o’qiydigan o’quvchilar ham yaxshi («sifatli») o’zlashtiruvchilar qatoriga qo’shila boshlagani kuzatildi.

G’arbda keng tarqalgan texnologiyalardan biri B. Blumning «taksonomiya» deb ataluvchi usulidir. Bu usul ob’ektlar, voqealar, xodisalarning tabiiy bog’lanishlari (o’zaro ta’siri)ni hisobga olib klasslarga  ajratish va sistemalashtirishni anglatadi.

Adabiyotlar:

  1. Ziyamuhamedov B., Ziyamuhamedova S. «Novaya pedagogicheskaya texnologiya» T. 2002, 118 str.
  2. Osborn A. F. “Brainstorming …” N. Y. 1979.
  3. Gordon V. D. “The sinektics and brainstorming” N. Y. 1981
  4. Parpiev Q. «Xorijda ta’lim» A. 2002. 51 s.

 

GUGURT DONALARI ASOSIDA O’YINLAR

  1. 2 ta gugurt donasini sindirmay qanday qilib «10» hosil qilish mumkin?

Javob: rim raqami «X» hosil qilinadi.

  1. 3 ta gugurt donasini sindirmay «olti» hosil qilsa bo’ladimi?

Javob: gugurt donalari «VI» shaklida qo’yilsa rim raqami “6” hosil bo’ladi.

  1. 4 ta gugurt donasidan «7» hosil qilsa bo’ladimi?

Javob: gugurt donalari «VII» shaklida qo’yilsa rim raqami “7” hosil bo’ladi.

  1. 6 ta gugurt donalariga yana 3 ta gugurt donalari qo’shib uch hosil qiling.

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SHu shaklda turgan 14 ta gugurt donalaridan 5 tasini olib tashlab uch hosil qiling.   Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Stolda qator turgan 4 ta gugurt donalariga yana shuncha qo’shib “yuz” hosil qiling.

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Berilgan 5 ta kvadratdan 3 ta gugurt donasini shunday olingki, xuddi shunday 3 ta kvadrat qolsin.

Javob:

 

 

  1. 17 ta gugurt donalaridan 6 ta kvadrat hosil qilingan. 5 ta donani shunday olingki, 3 ta kvadrat qolsin.

Javob:

 

 

  1. 18 ta gugurt donalaridan 6 ta kvadrat hosil qilingan. 2 ta donani shunday olingki, 4 ta kvadrat qolsin.

Javob:

 

 

  1. 24 ta gugurt donalaridan 9 ta kvadrat hosil qilingan. 8 ta donani shunday olingki, har xil kattalikdagi kvadratlar qolsin.

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 22 gugurt donalaridan 7 ta kvadrat asosida qo’shuv belgisi hosil qilingan. 6 ta gugurt donasini olib tashlab 4 ta kvadrat qoldiring.

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

  1. 14 ta gugurt donasidan 5 tasini olib tashlab “olti” hosil qiling.

 

Javob:

 

  1. 2 ta gugurt donasini shunday qo’yingki, 5 ta bir xil kvadratlar hosil bo’lsin.

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 
 

 

  1. 1) 2 ta gugurt donasini shunday qo’yingki, 7 ta kvadrat hosil bo’lsin. 2) hosil bo’lgan shakldan 2 ta gugurt donasini olib 5 ta kvadrat hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Javob: 1)

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 8 ta  gugurt donasini olib tashlab 4 ta bir xil kvadrat hosil qiling. (2 xil usulda ishlash mumkin).
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 4 ta gugurt donasini olib tashlab 5 ta bir xil va 5 ta har xil kvadrat hosil qiling. (2 xil usulda ishlanadi.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 6 ta gugurt donasini olib tashlab 4 ta har xil kattalikdagi kvadratlar hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 3 ta gugurt donasi stolda turibdi. O’rtadagi cho’pga tegmasdan qanday qilib uni o’rtadan olish mumkin.

Javob: CHetdagi cho’pni narigi chetidagisining yoniga qo’yiladi.

  1. 4 ta gugurt donasini o’zgartirib 3 ta kvadrat hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Endi 3 ta donani o’zgartirib 3 ta kvadrat hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Bu uy 10 ta gugurt donasidan yasalgan. 2 ta donani shunday o’zgartiringki, uy bizga boshqa tomoni bilan tursin.

 

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

  1. Menda 3 ta gugurt donasi bor. Ularga 2 ta dona qo’shganda qanday qilib “sakkiz” hosil qilishim mumkin?

Javob: gugurt donalari rim raqami VIII shaklida qo’yiladi.

  1. 2 ta gugurt donasini olib tashlab 4 ta kvadrat hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 6 ta gugurt donasidan hosil bo’lgan ryumka shaklidan uy hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

  1. 4 ta gugurt donasini olib tashlab 5 ta kvadrat hosil qiling. Kvadratlar bir xil kattalikda bo’lishi shart emas.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. 3 ta gugurt donasini olib tashlab 5 ta bir xil kvadrat hosil qiling.

 

 

 

 

 

 

 

 

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Gugurt donalarini shunday joylashtiringki, “o’rdak qafasda” bo’lsin.

Javob:

 

 

 

 

 

 

 

 
 

 

 

 

 

 

  1. Lutfullo va SHavkat gugurt donalarini o’ynar edilar. SHavkat Lutfulloga dedi: “Gugurt donalari asosida qanday qilib sakkizdan beshni olib tashlab hech narsa qolmasligini isbotlash mumkin?” Lutfullo dastlab hech nima anglamadi, so’ng devordagi soatga qarab kuldi va masalani yechdi. Keyin u o’zining gali kelganda Lutfulloga quyidagi masalani aytdi: “Bir dona gugurt cho’pini sindirmay va ikkiga ajratmasdan qanday qilib uchburchak hosil qilish mumkin?”

Javob: Rim raqami bilan VIII sakkiz hosil qilingan bo’lib, undan beshta gugurt donasi olib tashlanadi. Ikkinchi masala: Gugurt donasi stolga shunday joylashtiriladiki, stolning tomonlari uchburchakning tomonlarini aks ettirsin.

 

 

 

 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

  1. Ziyamuhamedov B., Ziyamuhamedova S. «Novaya pedagogicheskaya texnologiya». Izd.med.lit. 2002. 118 str.
  2. Bauberg I.V. , Yudin E.G. Stanovlenie i suhnostь sistemnogo podxoda. M.; 1973.
  3. Klarin M.V. Pedagogicheskaya texnologiya v uchebnom protsesse. Znanie, 1989, s.75.
  4. Pedagogik izlanish. 1990, 604 b.
  5. Komenskiy Ya.A Buyuk didaktika. T, 1975, 240 s .
  6. SHatalov V.F. «Tochka oporы». M. 1987 s 160
  7. Ilьin Ye.N SHagi navstrechu. M, 1986, 32 s, “Iskusctvo obщeniya» M. 1982.
  8. Omonashvili SH.A. Zdrastvuyte deti. M, 1986, 32s
  9. Omonashvili SH.A Kak jivyote deti?. M, 1986, 175 s
  10. Volkov I.P Priobshenie shkolьnikov k tvorchestvu.M,1982, 150 s.
  11. Qori-Niyoziy. Xayot maktabi, T, 1966, 287s
  12. Yurov V. «Assembler» S.P. 2001 y.
  13. Mustafaqulov Ya. U. «Elektron darsliklarni yaratishda tarmoq texnologiyasidan foydalanish»,// «Fizika, matematika va informatika» 2005 y. №5, 75–s.
  14. Salьtikov A.I, Semashko G.L Programmirovanie dlya vsex. Moskva «Nauka» 1986g. 176 str.
  15. Buxtiyarov A.M, Malikov Yu.P, Frolov G.D Praktikum po programmirovaniyu na fortrane. M. 1979.
  16. Raxmonqulova S, Roziev F.Z «Virtual kutubxona» T.2000.
  17. Maraximov A.R., Rahmonqulova S. «Internet va undan foydalanish usullari». T. 2000.
  18. Fizika, matematika va informatika jurnali. 2002-2006 yy
  19. Osborn A. F. “Brainstorming …” N. Y. 1979.
  20. Gordon V. D. “The sinektics and brainstorming” N. Y.
  21. Parpiev Q. «Xorijda oliy ta’lim» A. 2002. 51 s.
  22. Astaxov A.S., Golovko N.K. «Texnologiya prorivov i shkola V Erxarda» M. «Znanie» 1989.
  23. Blum F., Leyzerson A., Xofstedter L. «Mozg, razum i povedenie» M. «Mir» 1988.
  24. Kupisevich CH. «Osnovы obщey didaktiki» M. «Vыsщaya shkola» 1986.
  25. Pityukov V.Yu. «Osnovы pedagogicheskoy texnologii » M., «Gnompress» 1999.
  26. Selevko G. K. «Sovremennыe obrazovatelьnыe texnologii» M., «Narodnoe obrazovanie» 1998.
  27. Farberman B.L. «Ilg’or pedagogik texnologiyalar» T., «Fan» 2000.
  28. Yo’ldoshev G’., Usmonov S. A. Pedagogik texnologiya asoslari. Toshkent, O’qituvchi, 2004 yil.